Een monument voor de schrijfster en componist op olifant folio

Aanwinstenblog 2023/03

door Alex Alsemgeest

Conservator bibliotheek collecties

Mary Burrell’s laat-19^e-eeuwse biografie Richard Wagner: his life and works from 1813 to 1834 is een fraai en om verschillende redenen ook een bijzonder boek. Het werk geldt als een unieke bron voor onderzoek naar het leven van de Duitse componist waar slechts moeilijk de hand op is te leggen. Het is in een oplage van slechts honderd exemplaren verschenen en was tot voor kort in geen enkele publieke collectie in Nederland aanwezig. Het Rijksmuseum beschikt sinds 2018 over een exemplaar dat door de heer Ger Eenens in bruikleen is gegeven. Recent heeft de heer Eenens zijn exemplaar van het boek aan het Rijksmuseum geschonken. Daarmee is de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum een topstuk rijker, en hebben wij reden om het boek op deze aanwinstenblog eens wat uitgebreider te bespreken.

Richard Wagner

Richard Wagner (1813-1883) geldt als de man die in de negentiende eeuw een revolutie in de opera ontketende. Hij is als componist bekend vanwege de complexe harmonieën en onconventionele structuren die hij in zijn composities gebruikte, maar zijn culturele invloed reikte verder dan de muziek. Wagner zag opera als een vorm waarin muziek, toneel, poëzie en visuele elementen samen konden smelten tot een totaalkunstwerk. Als begenadigd essayist wist hij een groot publiek te bereiken en vonden zijn ideeën over kunst weerklank in heel Europa. Hij is dan ook niet alleen een belangrijk vernieuwer van de muziek in zijn tijd, maar een sleutelfiguur in de Europese cultuur van de tweede helft van de negentiende eeuw. Eén zoekopdracht in Rijksstudio brengt dan ook moeiteloos een tiental verschillende portretten van Wagner naar voren.

Tegelijk blijft de waardering voor Wagner als muzikaal vernieuwer en culturele figuur op z’n zachtst gezegd ongemakkelijk als je het afzet tegen zijn ongebreidelde nationalisme en zeker zijn antisemitisme. De eeuw die na hem kwam heeft daarbij niet geholpen, of zoals Woody Allen ooit gezegd schijnt te hebben: ‘Altijd als ik muziek van Wagner hoor, krijg ik zin om Polen binnen te vallen.’

Mary Burrell

De biografie van Mary Burrell (1850-1898) behandelt slechts de eerste 21 jaar van het leven van Wagner, maar geldt niettemin als een uitermate belangrijk werk binnen het onderzoek naar de Duitse componist. Burrell was de dochter van Sir John Banks, arts in Dublin. Ze was een toegewijde maar kritische bewonderaar van Wagner. De bestaande hagiografische literatuur over Wagner kon haar niet bekoren, dus besloot zij zelf een goed gedocumenteerd boek over de componist te schrijven. Jarenlang verzamelde ze primaire documenten die haar in staat zouden stellen om een realistisch portret van Wagner te schilderen.

De aanpak van Mary Burrell stond lijnrecht tegenover de aanpak van Cosima Wagner, de weduwe van de componist. Waar Burrell op zoek was naar ‘de waarheid’, probeerde Cosima het geïdealiseerde beeld van Wagner vast te houden en verder uit te bouwen. Daarin ging zij zo ver, dat de bronnen die conflicteerden met het beeld dat zij neer wilde zetten, gecensureerd of simpelweg vernietigd werden. Burrell nam de originele documenten juist in facsimile in haar boek op, waardoor we dankzij haar over veel bronnen beschikken die anders verloren waren gegaan. Ze maakte hierbij dankbaar gebruik van haar contacten met Natalie Bilz, de dochter van Wagner’s eerste vrouw, om toegang te krijgen tot deze documenten.

Prachtuitgave

Mary Burrell overleed in 1898. Haar werk over Wagner was nog verre van voltooid, ze had in haar biografie in wording slechts de eerste eenentwintig jaar van het leven van de Duitse componist behandeld. Haar man Willoughby Burrell besloot dit onvoltooide werk te publiceren als een monument voor zijn overleden vrouw. Het werd op groot formaat (‘olifant folio’) gedrukt in een oplage van slechts honderd exemplaren. Het boek bevat naast de tekst van Burrell maar liefst 64 facsimile’s van belangrijke documenten en verschillende andere illustraties, allen van bijzonder goede kwaliteit. De handtekening van Richard Wagner is gebruikt als watermerk in het papier en voor zover we weten zijn de meeste exemplaren gebonden in verguld half-perkament.

Het werk wordt vanwege de bijzonder goed gedocumenteerde bronnen nog altijd beschouwd als een essentiële bron in het Wagneronderzoek. Hoeveel van de oorspronkelijke honderd exemplaren er nog over zijn, is niet bekend. Verschillende grote internationale musea hebben een exemplaar, zoals Morgan Library & Museum (no. 43), de V&A (no. 92), en the Library of Trinity College, Dublin (no. 18, geschonken aan Trinity College door Sir John Banks). Ons exemplaar is nummer 76 en bevat onder meer het ex libris van H. Boekenoogen. Recent was het in het bezit van de heer Ger Eenens. Dankzij zijn genereuze donatie is dit bijzondere boek nu ook voor het Nederlands publiek beschikbaar.

Genoemde aanwinst

Richard Wagner: his life and works from 1813 to 1834 / compiled from original letters, manuscripts and other documents by the Honourable Mrs Burrell née Banks, and illustrated with portraits and facsimiles. London: Allan Wyon, 1898.