Perspectieven, presentatie en onderzoekswensen bij de verwerving van het mooiste natuurhistorische boek van de 18e eeuw

Aanwinstenblog 2024/08

Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties

Het zal u niet ontgaan zijn dat het Rijksmuseum een eerste druk van het magnum opus van Maria Sibylla Merian heeft verworven, meer in het bijzonder haar werk over de metamorfose van Surinaamse insecten. De afgelopen week was er in binnen- en buitenlandse media ruime aandacht voor de nieuwste aanwinst van de bibliotheek. In deze blog vertellen we daarom niet nog eens het complete verhaal van de van oorsprong Duitse kunstenares en naturalist, dat kunt u per slot van rekening overal teruglezen, maar staan we vooral stil bij de betekenis van haar werk en de mogelijkheden tot verder onderzoek en presentatie van dit bijzondere boek.

Maria Sibylla Merian

Nu goed, dan toch een kleine biografische schets. Maria Sibylla Merian (1647-1717) werd geboren in Frankfurt am Main als dochter van de beroemde graveur en uitgever Matthäus Merian de Oudere en Johanna Sibylla Heim. Haar vader overleed toen zij drie was, waarna haar moeder hertrouwde met de in Nederland werkzame kunstschilder Jacob Marrel. Maria Sibylla leerde van hem tekenen en etsen en kreeg vanaf haar elfde een gedegen teken- en schilderopleiding. Ze was op jonge leeftijd al bezig met het opkweken en bestuderen van rupsen, waarvan zij gaandeweg schetsen ging maken. Op achttienjarige leeftijd trouwde zij met de schilder Johann Andreas Graff. Het paar kreeg twee kinderen, Johanna Helena (1668-ca. 1723-1730) en Dorothea Maria (1678-1743), die later allebei een rol zouden spelen in het boekbedrijf van Maria Sibylla Merian.

Suriname

Na een intermezzo van zes jaar in een labadistenkolonie in her Friese Wieuwerd en een scheiding van haar man, kwam Merian met haar dochters in Amsterdam terecht. Hier bezocht ze de Hortus, kwam ze in contact met vermaarde naturalisten en verzamelaars, en leerden zij de tropische flora en fauna kennen, onder meer via de kabinetten van Nicolaas Witsen, Frederik Ruysch en Levinus Vincent. In het voorwoord van haar Surinameboek, geeft zij aan dat ze door de vlinders in deze kabinetten geïnspireerd was om zelf onderzoek te gaan doen in Suriname.

Samen met dochter Dorothea vertrok zij in 1699 naar Suriname met het plan om daar vijf jaar te blijven. Dat zouden er echter twee worden voor zij de boot terug naar Nederland namen. In die tijd hadden zij zelf de Surinaamse natuur bestudeerd en in beeld gebracht. Terug in Amsterdam begon Merian met het maken van wat haar bekendste en misschien wel belangrijkste werk zou worden: Metamorphosis Insectorum Surinamensium. Het verscheen in 1705 op folioformaat met zestig gegraveerde platen, naar keuze met de tekst in het Nederlands of het Latijn. De platen werden met de hand ingekleurd door Merian en haar dochters. Over de oplage weten we niets met zekerheid, maar aangezien het een dure en arbeidsintensieve productie was, zal deze naar alle waarschijnlijkheid niet veel meer dan een paar honderd zijn geweest.

Zeldzaam?

Er zijn liefst zevenenzestig andere exemplaren van de eerste druk bekend, waarvan vijf in Nederland. De kwalificatie ‘zeldzaam’ die in verschillende media werd gegeven, is op z’n minst aanvechtbaar. Dat er zo veel exemplaren bewaard zijn gebleven hoeft ons niet te verbazen. Per slot van rekening zullen de bezitters van één van de mooiste werken over de natuur van de achttiende eeuw zuinig geweest zijn op hun exemplaar.

De meeste van de reeds bekende exemplaren zijn al jaren in het bezit van grote bibliotheken en musea in binnen- en buitenland en het is onwaarschijnlijk dat er nog veel exemplaren in privébezit zijn. De afgelopen vijftig jaar zijn er bijvoorbeeld slechts twee vergelijkbare exemplaren op de markt gekomen. Kijken we nog iets nauwkeuriger naar de bekende exemplaren in verschillende bibliotheken, dan valt bovendien op dat ze op tal van punten van elkaar verschillen. Niet alleen zijn er exemplaren met ofwel de Latijnse of de Nederlandse tekst, de platen kunnen in reguliere druk of in tegendruk voorkomen, en het werk is vaak gekleurd, maar soms ook ongekleurd. En de kleuring, ook daarin zien we onderling nog best wat verschillen.

Kleur

De inkleuring vraagt uiteindelijk om veel meer onderzoek. Op het oog kunnen de kenners redelijk betrouwbaar aangeven wat de kwaliteit van de inkleuring is, op basis van stilistische kenmerken is het soms ook direct aan het atelier van Merian en haar dochters toe te schrijven, of juist niet, maar hoe veel verder kun je komen?

In St. Petersburg wordt het Studienbuch bewaard dat Merian als basis voor de bij haar bestelde gekleurde exemplaren gebruikt zou hebben. Als we de facsimile van dat Studienbuch vergelijken met het door het Rijksmuseum verworven exemplaar van het Surinameboek, dan is er sprake van een erg grote mate van overeenkomst. Toch zouden we graag nog een stap verder gaan en ook technisch onderzoek uit laten voeren. Er bestaat al vrij uitgebreide literatuur over de pigmenten die Merian gebruikte, maar hoe vertaalt zich dat naar de praktijk als we dit exemplaar, en mogelijk ook andere exemplaren, aan technisch onderzoek onderwerpen?

Perspectieven

Niet alleen de technische kant van het verhaal is interessant. Een van de belangrijkste overwegingen om Metamorphosis Insectorum Surinamensium in de collectie van het Rijksmuseum op te willen nemen, is dat er zo veel verschillende perspectieven op het boek te projecteren zijn. En dan vooral op de eerste druk uit 1705, want waar we zeker weten dat zij zelf aan deze uitgave heeft gewerkt, was Maria Sibylla Merian bij de publicatie van latere drukken (1719 en 1730) al niet meer in leven.

Het boek zou op termijn een heel natuurlijke plek in het museum kunnen krijgen in een zaal die gericht is op kunst en wetenschap, een beetje in lijn met de tentoonstelling Onderkruipsels van twee jaar geleden. Tegelijk zijn er zo veel meer invalshoeken te bedenken. Het koloniale perspectief is wezenlijk belangrijk, net zoals de positie van Merian als vrouw. Daarnaast past het boek in een veel breder verhaal over de natuur en is er goed op te reflecteren vanuit ecologische en ecokritische hoek.

Natuurlijk hoeven wij niet alle antwoorden te hebben, maar door middel van een aankoop als deze hopen we wel verschillende discussies te faciliteren. We zien deze verwerving dan ook niet als een sluitstuk van de collectie, maar als een manier om met elkaar in gesprek te gaan en verder kritisch onderzoek te stimuleren. 

Genoemde aanwinst

Metamorphosis insectorum Surinamensium. n qua erucæ ac vermes Surinamenses … in quibus reperta sunt … / omnia in America ad vivùm naturali magnitudine picta atque descripta per Mariam Sibyllam Merian. IV unnumbered pages, 60 pages, 60 engraved and handcoloured plates ; folio. Amstelodami : sumtibus auctoris, … vendutur & apud Gerardum Valk, 1705. Bound in contemporary blindstamped parchment by the Quatrefoil Bindery, Amsterdam.

Rijksmuseum Research Library GF 392 F 1

Media