De invloed van de bibliothecaris op de slavernijdebatten in de jaren 1860

Aanwinstenblog 2023/06

door Alex Alsemgeest
Conservator Bibliotheekcollecties

De Rijksmuseum Research Library heeft recent een elftal pamfletten over de afschaffing van de slavernij verworven. Het betreft onder meer het invloedrijke werk The African slave trade van de Britse abolitionist Thomas Buxton uit 1839, en een tiental Nederlandse pamfletten over hetzelfde onderwerp uit de periode tussen 1856 en 1879. Op een aantal pamfletten staan stempels van de Tweede Kamer. Dat roept allereerst de vraag op waarom de werkjes daar niet meer in de collectie staan, maar ook of ze in de negentiende eeuw een rol hebben gespeeld in de slavernijdebatten die in deze jaren werden gevoerd. Daarvoor moeten we terug naar Jan Jacobus Frederik Noordziek (1811-1886), de man die in 1854 aan de vooravond van de slavernijdebatten werd aangesteld als de eerste bibliothecaris van de Tweede Kamer.

Boeken en Pamfletten over slavernij

Toen aan het eind van de achttiende eeuw de abolitionistische beweging eerst in Groot-Brittannië en later in andere Europese landen aan invloed won, vertaalde zich dat ook in de publicatie van een gestaag groeiende hoeveelheid boeken en pamfletten over het onderwerp. Soms kwamen deze vanuit Afrikaans perspectief, zoals het autobiografische werk The Interesting Narrative of the Life of Olaudah Equiano, Or Gustavus Vassa, The African dat verschillende herdrukken beleefde, maar veel vaker kwamen de publicaties vanuit de abolitionistische beweging.

Toen het boek The African slave trade van Buxton in 1839 verscheen, was de handel in slaven en de slavernij in het Britse rijk reeds afgeschaft, maar werd de praktijk elders op de wereld voortgezet. Als oprichter van the Society for the Extinction of the Slave Trade stelde Buxton zich tot doel om slavernij ook in Afrika uit te bannen, maar dat trachtte hij te doen door het opleggen van christelijke waarden en Europese economische ideeën. Buxton stuurde zijn werk onder meer naar koningin Victoria en prins Albert. Toeval of niet, een jaar later ging de Society ondersteund door de Britse overheid op expeditie in Afrika.

Ons exemplaar is pas na 1855 in de Bibliotheek van de Tweede Kamer terechtgekomen, precies toen de afschaffing van de slavernij op de agenda van de Tweede Kamer stond. De tien Nederlandse pamfletten die we recent verworven hebben dragen ook deels de stempels van de Tweede Kamer, maar deels ook van het Secretariaat der Surinaamse Missie. De combinatie van christelijke en economische politiek die je bij Buxton ziet, herken je dus ook in de provenance van de Nederlandse pamfletten.

De Bibliothecaris van de Tweede Kamer

De Bibliotheek van de Tweede Kamer was organisch gevormd in de jaren na 1815. De griffier was historisch gezien verantwoordelijk voor binnenkomende boeken, maar op termijn bleek het passief acquireren van boeken niet meer te beantwoorden aan de vraag van de Kamerleden. Om de bibliotheek te professionaliseren werd daarom in december 1854 voor de eerste maal een heuse bibliothecaris van de Tweede Kamer aangesteld: Jan Jacobus Frederik Noordziek. In de daaropvolgende jaren nam de collectie exponentieel toe, werden er een catalogus en verschillende supplementen gedrukt, en zie je steeds duidelijker een verband tussen de debatten in de Kamer en de binnenkomende literatuur. De vraag die je daarbij zou kunnen (moeten!) stellen, is of de literatuur volgde op de debatten in de Kamer, of dat de bibliothecaris een sturende functie in het debat had.

De gedrukte catalogi en handgeschreven aanwinstenlijsten van de Tweede Kamer geven in ieder geval de indruk dat Noordziek in zijn eerste jaren zeer actief abolitionistische literatuur binnenbracht. De eerste jaren na zijn aanstelling werden tientallen boeken over het onderwerp aan de collectie toegevoegd. Een deel van de boeken kocht hij aan, zoals het werk van Buxton, maar verschillende eigentijdse pamfletten werden door de schrijvers aangeboden.

Aanwinsten rondom de slavernijdebatten

In de gedrukte catalogus van de Bibliotheek van de Tweede Kamer uit 1855 staan onder het kopje ‘Suriname’ negen titels over de ‘slavernij der negers’. In latere catalogi werden die tussenkopjes aangepast naar ‘slavernij en emancipatie’. In de supplementen van 1856, 1857, 1859 en 1863 vinden we liefst dertig nieuwe aanwinsten over dit onderwerp. Hierbij bijvoorbeeld de twee rapporten van de Staatscommissie, die binnenkwamen als geschenk van het Ministerie van Koloniën, het Maandblad uitgegeven van wege de Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering van de Afschaffing der Slavernij geschonken door de uitgever Martinus Nijhoff, en verschillende geschriften van Reinier Frederik baron van Raders (1794- 1868), voormalig gouverneur van Suriname, lid van bovengenoemde staatscommissie en van de Maatschappij ter Bevordering van de Afschaffing van de Slavernij.

Naast de eigentijdse abolitionistische werken, kwam ook wat oudere Engelse en continentale literatuur over dit onderwerp binnen, waaronder het eerdergenoemde werk van Buxton, en bijvoorbeeld ook La cause des esclaves nègres et des habitants de la Guinée van de Zwitserse abolitionist Benjamin-Sigismond Frossard (1754-1830), zowel het Franstalige origineel uit 1789 als de Nederlandse vertaling uit 1790.

Adriaan David van der Gon Netscher

Niet minder dan vijf van de recent door het Rijksmuseum verworven pamfletten zijn van de hand van Adriaan David van der Gon Netscher (1811-1897). Na een carrière als luitenant ter zee ontwikkelde hij zich tot productief schrijver en voorvechter van de afschaffing van de slavernij. Veel van zijn werk bracht hij ook actief onder de aandacht van bestuurders, zo vinden we in de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum ook het pamflet Bijdrage ter aanwijzing van de grondslagen, waarop de afschaffing der slavernij in Suriname dient gevestigd te worden met een handgeschreven opdracht aan de secretaris-generaal van het Ministerie der Koloniën, L.W.G. Keuchenius.

Het pamflet De opheffing van de slavernij en de toekomst van Nederlandsch West-Indië opent Van der Gon Netscher in oktober 1862 met de woorden: ‘Eindelijk dan heeft het ontwaakte pligtgevoel gezegevierd en is, trots alle bezwaren, de lang verwachte dag van vrijheid vastgesteld’. Op 1 juli 1863 is het zo ver. Hij vervolgt met de waarschuwing: ‘Het is echter meermalen en te regt gezegd, de opheffing der slavernij is eene even moeijelijke als gewichtige zaak, want met de afkondiging der vrijverklaring is slechts het eerste woord gesproken en nog weinig tot wezenlijk heil voor de vrijgemaakten gedaan …’

Dit pamflet is één van de exemplaren waarop een stempel van de Bibliotheek van de Tweede Kamer staat, en daarbij de gedrukte toevoeging op het omslag dat het exemplaar ‘van de schrijver’ afkomstig was. Op de binnenzijde van het omslag staat tevens in dun potlood het nummer 2875, wat overeenkomt met het nummer in de catalogus van de Bibliotheek van de Tweede Kamer uit 1869. Waarschijnlijk was het zeven jaar eerder kort na publicatie binnengekomen.

Toch is het niet eenvoudig om voor een afzonderlijk pamflet als dit vast te stellen door wie het gelezen is, laat staan op welke manier het invloed heeft gehad op een debat, maar dát negentiende-eeuwse Kamerleden in algemene zin gebruik maakten van deze collecties is evident. In de bibliotheek was een afzonderlijke tafel waar de recente kranten en pamfletten werden ingezien

Bibliotheek van de Tweede Kamer

De vraag die overblijft is natuurlijk hoe het mogelijk is dat dergelijke boekjes en pamfletten met een belangrijke historische connotatie op de markt terecht zijn gekomen. In de afgelopen jaren heeft de Tweede Kamer een aanzienlijk project opgezet om de historische collectie te conserveren en te ontsluiten, maar in het verleden had de bibliotheek niet de status van een bewaarbibliotheek. Reeds in de vroege twintigste eeuw, en opnieuw in de jaren tachtig en negentig, zijn duizenden boeken uit de bibliotheek afgeschreven en opgekocht door handelaren.

Terugkijkend is dat moeilijk te begrijpen, het voelt als een verkwanseling van parlementair erfgoed, maar heel nuchter beschouwd is dit het lot van vele historische bibliotheken zonder beschermde status. Met het deel van de collectie dat de afgelopen jaren wél is geconserveerd vertelt de Kamer inmiddels het historische verhaal, de afgeschreven pamfletten terugkopen is niet de taak en ambitie van de Kamer. Het feit dat een deel van de pamfletten via een omweg van enkele tientallen jaren in de collectie van het Rijksmuseum is beland, vormt een mooie aanleiding om de rol die bibliothecaris Noordziek heeft gespeeld bij het informeren van de Kamer rondom de slavernijdebatten te benoemen. Natuurlijk is veel meer onderzoek nodig, maar dat is ook precies wat er mogelijk is nu deze pamfletten in een publieke collectie worden bewaard!

Genoemde aanwinsten

1. Thomas Fowell Buxton, The African slave trade. Second edition (London: John Murray, 1839). Oorspronkelijk groen linnen band. Voormalig signatuur Bibliotheek van de Tweede Kamer: Z 45 D 67.
2. Nicolaas Beets, De bevrijding der slaven. Redevoering gehouden in openbare vergaderingen van de Nederlandsche Maatschappy tot Bevordering van de Afschaffing der Slaverny (Te Haarlem: by de Erven F. Bohn, 1856). Met stempel: Ministerie van K[oloniën]. Met stempel: Secretariaat der Surinaamse Missie.
3. W.E.H. Winkels, Slavernij en emancipatie. Eene beschouwing van den toestand der slavernij in Suriname (Te Utrecht: bij J.G. Andriessen, 1856).
4. A.D. van der Gon Netscher, Bijdrage ter aanwijzing van de grondslagen waarop de afschaffing der slavernij in Suriname dient gevestigd te worden (’s Gravenhage: A. Belinfante, 1858).
5. Rapport van de Gouverneur van Suriname, omtrent de ontworpen Nederlandsche West-Indische Ontginning- en Handel-Maatschappij (’s Gravenhage: A. Belinfante, 1858). Met stempel: Secretariaat der Surinaamse Missie.
6. A.D. van der Gon Netscher, Beschouwing van het op 25 october 1858 voorgesteld ontwerp van wet ter afschaffing der slavernij in Suriname, voornamelijk ter aanwijzing van de noodzakelijkheid eener gelijktijdige en voldoende immigratie (’s Gravenhage: Gebroeders Belinfante, 1859). Met stempel: Secretariaat der Surinaamse Missie.
7. J. van der Smissen, Over de emancipatie der slaven (Te Haarlem: bij de Erven F. Bohn, 1861). Op omslag: Van de schrijver. Voormalig signatuur Bibliotheek van de Tweede Kamer: Z 45 E 64.
8. A.D. van der Gon Netscher, de opheffing van de slavernij (’s Gravenhage: Gebroeders Belinfante, 1862). Voormalig signatuur Bibliotheek van de Tweede Kamer: Z 45 E 63.
9. A.D. van der Gon Netscher, De opheffing van de slavernij en de toekomst van Nederlandsch West-Indië (’s Gravenhage: Gebroeders Belinfante, 1862). Op omslag: Van de schrijver. Met stempel: Secretariaat der Surinaamse Missie.
10. A.D. van der Gon Netscher, werking van de wet tot opheffing der slavernij in de Nederlandsche West-Indische koloniën en de middelen om Suriname van verder verval te redden (’s Gravenhage: Gebroeders Belinfante, 1866). Papieren label: Van de schrijver. Met stempel: Secretariaat der Surinaamse Missie.
11. P. Fraissinet, Eenige West-Indische koloniën na de emancipatie (Amsterdam: gedrukt bij C.A. Spin & Zoon, 1879). Op omslag: Van de schrijver. Voormalig signatuur Bibliotheek van de Tweede Kamer: Z 45 E 41.

Verder lezen

Eveline Sint Nicolaas, Valika Smeulders, Maria Holtrop, Stephanie Archangel, Lisa Lambrechts, Karwan Fatah-Black, Martine Gosselink, Slavernij. Het verhaal van João, Wally, Oopjen, Paulus, Van Bengalen, Surapati, Sapali, Tula, Dirk, Lohkay (Amsterdam: Rijksmuseum/Atlas Contact, 2021).

Alex Alsemgeest, ‘De Bibliotheek van de Tweede Kamer.Twee eeuwen parlementaire geschiedenis in een negentiende-eeuwse bibliotheek’, in: Jaarboek voor Nederlandse Boekgeschiedenis, Volume 28 (2021), pp. 259-299. DOI: https://doi.org/10.5117/JNB2021.011.ALSE