Een selectie van de mooiste en meest bijzondere boeken die in 2023 zijn verworven.

Door Alex Alsemgeest, conservator Bibliotheekcollecties

De aanwinstenpresentatie van de Rijksmuseum Research Library is een jaarlijkse traditie waar door veel medewerkers van het museum naar uitgekeken wordt. Tegen de achtergrond van de Cuypersbibliotheek worden in januari de mooiste en meest bijzondere boeken uitgesteld die in het voorgaande jaar zijn verworven. Collega’s, werkgroepen of afdelingen kunnen bij één specifieke aanwinst betrokken zijn, maar om alle aanwinsten in samenhang te zien, dat blijft een bijzondere ervaring. Na een virtuele presentatie in januari 2022 en een besloten presentatie in januari 2023, was het ook in januari 2024 alleen eigen personeel gegeven om ter plaatse een blik te kunnen werpen. Door middel van deze blog kunnen we iedereen een overzicht bieden van wat er zo al verworven is in 2023.

Bijzondere Boeken

Het bezit van de bibliotheek groeit met ongeveer tienduizend boeken, catalogi en tijdschriften per jaar. Het overgrote deel van de binnengekomen boeken valt in de categorie nieuw verschenen referentieliteratuur. Dat wil zeggen, monografieën over alle denkbare kunsthistorische onderwerpen, handleidingen op het gebied van restauratie en materiaalkennis, bestandscatalogi waarin het bezit van andere musea beschreven staat, oeuvrecatalogi met het werk van individuele kunstenaars, veilingcatalogi op alle kunsthistorische terreinen, en tal van andere zaken die bijdragen aan het wetenschappelijk onderzoek en technische kennis op het gebied van kunst en geschiedenis.

Ongeveer vijf à tien procent van de boeken die wij jaarlijks verwerven zijn boeken die om verschillende redenen als ‘bijzondere collectie’ worden beschouwd. Vaak zijn dat antiquarische boeken, kunstenaarsboeken, of boeken die we om andere redenen graag speciale zorg en aandacht geven. Per jaar komen er honderden bijzondere boeken binnen. Wat er tijdens de aanwinstenpresentatie op tafel lag was een beredeneerde selectie, hieronder staan enkele voorbeelden wat nader beschreven.

Tafel 1: Prentkunst en Beeldende Kunst

Schilderkunst en prentkunst zijn twee van de categorieën waarop de Bibliotheek van het Rijksmuseum vanaf het eerste uur in de diepte op heeft verzameld. De collectie is dusdanig compleet, dat het bijzonder is om deze nog verder te kunnen verrijken. Toch was er bijvoorbeeld een fantastische set van David Deuchar’s A collection of etchings after the most eminent masters of the Dutch and Flemish schools op tafel, en een zeldzaam tekenboekje uit 1740 van Cornelis Danckerts. Een leuke aanvulling van het afgelopen jaar, was voorts een album van Thijs Maris (1839-1917). Niet alleen bevat het album fraaie op Japans papier gedrukte reproducties van het werk van Maris, maar is het prachtig gebonden in verguld en gebatikt perkament. Het bandontwerp en de bladversiering is van Carel Adolph Lion Cachet (1864-1945), Lodewijk van Deyssel (1864-1952) schreef het voorwoord.

De echte eyecatcher op de eerste tafel was een kolossaal werk van Pierre-Jean Mariette (1694-1770), te weten Description des travaux qui ont précédé, accompagné et suivi la fonte en bronze d’un seul jet de la statue équestre de Louis XV le Bien-Aimé. Het boek vertelt en verbeeldt het verhaal van de constructie van een ruiterstandbeeld van Louis XV door Edmé Bouchardon (1698-1762). Het was een uitdaging geweest om zo’n groot standbeeld te gieten en te plaatsen, wat uiteindelijk pas in het jaar na het overlijden van de kunstenaar zou gebeuren. Het boek van Mariette was niet alleen een prachtig eerbetoon aan het standbeeld, maar ook een poging om het hele technische proces door middel van tekst en gravures vast te leggen en voor het nageslacht te bewaren.

Tafel 2: Decoratieve kunst

Op de tweede tafel lag een rijke selectie op het gebied van decoratieve kunst, uiteenlopend van George Frederick Kunz’ en Charles Hugh Stevenson’s The book of the pearl en Etude de la plante: son application aux industries d’art van M.P. Verneuil,tot een complete reeks van het interieurtijdschrift Visie: tijdschrift voor wonen en bouwen met tal van los ingevoegde staaltjes stof en behang. Een favoriet van veel collega’s was Die Algen der Dalmatischen Küste van Georg Frauenfeld. Het werk dat in 1855 in Wenen werd uitgegeven bevat 26 platen in natuurzelfdruk, en is in de verte verwant aan Anna Atkins’ meesterwerk Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions, dat al langer deel uitmaakt van de collecties van het Rijksmuseum.

Een van de meest bijzondere aanwinsten van het afgelopen jaar is een zeventiende-eeuws manuscript met instructies voor het inrijgen van een weefgetouw voor het weven van verschillende patronen voor linnengoed. Er is slechts een zeer gering aantal vergelijkbare weversboekjes bekend, allemaal uit de achttiende of de negentiende eeuw. De instructies in dit boekje zijn bovendien voorzien van de naam van het patroon. We kennen dergelijke namen uit inventarissen, maar kunnen die niet meer koppelen aan bestaand linnengoed. Hiermee hebben we dus een unieke bron die, wanneer de weversinstructies worden omgezet naar een patroontekening, een schat aan gegevens oplevert over motieven en hun benamingen. Aangezien het Rijksmuseum de grootste en belangrijkste collectie linnendamast ter wereld bezit, is dit een bron van niet te overschatten cultuurhistorisch belang.

Een ander wonderlijk werk dat het afgelopen jaar verworven is: vier banden met werk van de Franse graveur Auguste Péquégnot (1819-1878), onder de titel Ornements, vases et décorations d’après les maîtres. Péquégnot was een graveur die lange reeksen met kopieën van historische ornamenten uitbracht, beginnend bij de renaissance helemaal tot aan zijn eigen tijd. Uiteindelijk zouden het gehele werk zestien delen beslaan. Niet alleen is het ongelooflijk veel werk om zoiets te maken, maar het vraagt een onwaarschijnlijke beheersing van verschillende stijlen door de kunstenaar.

Tafel 3: Almanak voor en door Vrouwen

Verschillende delen van de Almanak voor Vrouwen door Vrouwen hebben we op deze blog al vaker genoemd. Het is een almanak met een lange traditie in het Rijksmuseum – er kwam al in 1917 een deeltje van deze reeks binnen, juist toen de legendarische bibliothecaris mejuffrouw Bottenheim de besteladministratie van de bibliotheek opzette – maar met name in de afgelopen jaren hebben we een flink aantal delen uit de reeks kunnen verwerven. Deze almanak werd tussen 1792 en 1823 uitgegeven door Catharina Dóll-Egges (1750-1823). Het was een podium voor vrouwelijk literair talent, waar in de loop der jaren tientallen Nederlandse vrouwen aan mee zouden werken. Eind vorig jaar heeft het Rijksmuseum een exemplaar van de allereerste uitgave kunnen verwerven, waarvan tot op heden geen compleet exemplaar in een publieke collectie bekend was. Het is bovendien een bijzonder fraai exemplaar, gebonden in een zijden bandje, waarop in een ovaal op het voorplat een landschapje is geschilderd.

Voorts werd ook Musée des dames et des demoiselles gepresenteerd, waarover we al eerder op deze blog hebben bericht. Daarnaast lag een zeer zeldzaam werkje, Vruchtmandje voor de jeugd of beschrijving en afbeelding der boomvruchten (1809) door de predikant Jan Roemer. Het educatieve werkje bevat botanische teksten voor een jong geïnteresseerd publiek, met daarbij enkele zeer fraaie handgekleurde platen. Het bij Evert Maaskamp verschenen werkje kostte in de vroege negentiende eeuw liefst 5 gulden, waarmee duidelijk was dat een dergelijk boek slechts voor de kinderen uit de hogere klassen beschikbaar was.

Tafel 4a: Wetenschap en Techniek

Over wetenschap en techniek hebben we de afgelopen jaren al verschillende keren op deze blog geschreven. Deels naar aanleiding van de tentoonstelling Onderkruipsels, ook vanwege een prachtige schenking op het gebied van wetenschapsgeschiedenis die we in 2022 mochten ontvangen. Tijdens de tentoonstelling sierde een grote banner met een plaat van Robert Hooke’s Micrographia de gevel van het museum, dus toen eind 2022 de mogelijkheid zich voordeed om een exemplaar van de eerste druk uit 1665 te verwerven, twijfelden we geen moment. Het boek kwam in het voorjaar van 2023 binnen en werd nu gepresenteerd.

Daarnaast lag nog een tweede werk uit dezelfde periode, namelijk Robert Boyle’s Experiments and considerations touching colours uit 1664. Het is een klassieker op het gebied van onderzoek naar licht en kleur, en het Rijksmuseum had al jaren een facsimile in de collectie. Nu is dus ook het origineel in huis. Hoewel dit werk geen fraaie illustraties bevat zoals het hierboven genoemde werk van Hooke, past het uitstekend in de collectie over kleurtheorie en praktijk.

Tafel 4b: Koran, Perzië en Europese kunstverzamelingen

Verderop op de vierde tafel lag een exemplaar van de eerste Nederlandse vertaling van de Koran uit 1641. Het is een aanwinst waar we op een later moment nog veel meer over kunnen en zullen zeggen, maar voor nu is het aardig om te vermelden dat deze Koran in één band zit, met twee publicaties over gerelateerde onderwerpen, die beiden in 1640 bij Broer Jansz in Amsterdam van de pers kwamen. Een van deze beide titels had de bibliotheek bij toeval ook los verworven, waardoor beide werken nu naast elkaar getoond konden worden.

Een fraaie aanvulling is Aanmerkingen over de printverbeeldingen van de overblyfzelen van het oude Persepolis door Cornelis de Bruijn. Deze schilder en reiziger is bekend vanwege de reizen die hij maakte in het Ottomaanse Rijk, Perzië en India. Hij bracht een paar prachtige geïllustreerde werken over deze reizen uit, die al langer in de collectie aanwezig zijn. In deze Aanmerkingen, een zeldzaam werkje dat slechts in een beperkt aantal exemplaren is overgeleverd, reflecteert hij op de beschrijvingen van twee andere reizigers. Tot slot moet nog het zesdelige werk met reis- én collectiebeschrijvingen van de Zweedse oriëntalist Jacob Jonas Björnståhl genoemd worden. We hebben deze aanwinst vorig jaar al uitgebreid beschreven op de blog, maar het was mooi om hem nu ook in het echt te kunnen tonen.

Tafel 5: Pamfletten en Bibliofilie

Pamfletten kwamen in verschillende gedaantes voorbij tijdens deze aanwinstenpresentatie. Zo was er een exemplaar van Joan Derk van der Capellen tot den Pol’s Aan het volk van Nederland te zien. Dit beroemde pamflet is de geloofsbelijdenis van de patriottenbeweging in Nederland, en werd in de nacht van 25 op 26 september 1781 over alle grote steden verspreid vanuit geblindeerde koetsen. De meeste exemplaren die bewaard zijn gebleven zijn later luxe ingebonden, of in verzamelbanden opgenomen, maar ons exemplaar heeft nog altijd de oorspronkelijke papieren omslagen.

Hoe breed het pamflet in de cultuurgeschiedenis geworteld is, bleek wel uit de andere aanwinsten die op deze tafel werden gepresenteerd. Zo was er een exemplaar van Onze strijd van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijder en latere premier Soetan Sjahrir, en een verzameling pamfletten uit de collectie van de Tweede Kamer die een wezenlijke en tastbare rol hebben gespeeld bij de debatten rondom de afschaffing van de slavernij in het derde kwart van de negentiende eeuw. Curieus was voorts een doos met 47 propagandistische brochures die alle aspecten van het leven in de Sovjet-Unie behandelden. Deze waren uitgegeven in het Engels, ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling in New York in 1939.

Aan de andere kant van de tafel schitterden een aantal bibliofiele meesterwerken. Het is een categorie boeken die vanouds aanwezig was in de Bibliotheek van het Rijksmuseum, maar steeds meer betekenis krijgt door de groeiende interesse voor het boek als materieel object. Zeer tekenend voor de liefde voor het boek is de Dictionnaire bibliophilosophique, typologique, iconophilesque, bibliopégique et bibliotechnique van Octave Uzanne. Dit magistrale werk is voorzien van drie geïllustreerde omslagen: de eerste op ivoren perkament door Belville, de tweede gedrukt in paars op paars papier door Berthon, de derde versierd met een florale compositie in groentinten door de Feure. Naast de pure schoonheid van het boek, is Uzanne sowieso weer helemaal relevant, getuige de recente vertaling van zijn La fin des livres en de recente column in het NRC ‘Digitalisering bedreigt de bibliotheek: waarom papieren boeken broodnodig zijn’.

Tafel 6: Fotoboeken en Kunstenaarsboeken

Op tafel vijf lagen ook nog een aantal stalenboeken van I.G. Farben met in totaal duizenden textielmonsters op karton. Over de geschiedenis van het bedrijf en dan met name de rol in de Tweede Wereldoorlog zijn al studies volgeschreven. In de aanwinstenpresentatie vormen ze bovendien een mooie lijn met enerzijds de boeken op het gebied van decoratieve kunst en de natuurhistorische theorie van Robert Boyle, en anderzijds met kunstenaarsboeken. Zo hebben we van Russell Maret het werk Colored objects verworven, een interpretatie van de kleurentheorie van Goethe, compleet met invoegde kartonnen brilletjes met gekleurde glazen.

Ook was When Attitudes Become Form: Works-Concepts-Processes-Situations-Information te zien, de catalogus van de baanbrekende tentoonstelling Live in your head. De catalogus is onder meer bekend geworden vanwege de minimalistische vormgeving en de alfabetische tabbladen. Goede exemplaren zijn nog maar moeilijk te vinden. De tentoonstelling zelf is in 2013 in zijn geheel gerecreëerd.

Tot slot waren er nog verschillende fotoboeken te zien. De collectie van de Rijksmuseum Research Library wordt jaarlijks verrijkt met honderden fotoboeken, en regelmatig met grotere collecties. Uit de collectie van Steven Joseph, van wie vorig jaar een grote aanvulling op een eerdere verwerving was gekomen, werden onder meer een aantal brochures van Kodak en een exemplaar van Martin Gerlach’s Formenwelt aus dem Naturreiche getoond. De presentatie werd afgesloten met een van de meest aandoenlijke aanwinsten: een fotografisch geïllustreerde routebeschrijving Chicago to Lake Geneva, etc. uit 1905. Het komt uit een tijd dat er weinig verharde wegen waren, nauwelijks borden met routes, geen wegennummers. Daarom werd voor iedere route een boekje met 4 foto’s per pagina gemaakt, met pijlen en tekst om je de weg te wijzen.

Klik op deze link voor een overzicht van de aanwinsten die getoond zijn bij de presentatie.

Op de hoogte blijven over nieuwe aanwinsten en ander nieuws van Rijksmuseum Research Services? Abonneer je hier: