De afdeling Research Services is verantwoordelijk voor alle data en informatie over de collectie en de organisatie, waaronder de collectie informatie en -documentatie, het archief, de Rijksmuseum Research Library en de wetenschappelijke onderzoeksdata. Onderzoekers maken hier in hun werk veelvuldig gebruik van. Wie zijn deze onderzoekers, en wat onderzoeken ze precies? Vandaag is Lea Grüter aan het woord, als herkomstonderzoeker werkzaam in het Rijksmuseum. Mede dankzij de door Research Services beheerde objectdocumentatie en archieven is dit aangrijpende verhaal achter een aantal objecten uit de collectie van het Rijksmuseum tot stand gekomen.

Door Lea Grüter, herkomstonderzoeker

Mijn naam is Lea Grüter en ik werk als herkomstonderzoeker bij het Rijksmuseum.
Met als thuisbasis de zolder van de Villa – de vroegere woning van de museumdirecteur – onderzoekt het herkomstteam of het Rijksmuseum objecten in de collectie heeft die in de periode voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog onrechtmatig van eigenaar zijn gewisseld. De term ‘naziroofkunst’ roept bij mij beelden op van Hollywoodfilms met boeven, slachtoffers en helden. Goed en kwaad zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden en onrecht wordt bestraft, zodat je met een gerust hart de bioscoopzaal kunt verlaten. Maar klopt dit beeld met de werkelijkheid?

Maar de parasol was niet het enige dat ze aan het museum schonk. In het museumarchief vond ik een brief die zij in februari 1939 schreef aan de toenmalige hoofddirecteur Frederik Schmidt-Degener, waarin zij ook andere objecten aanbood:

 ‘… Het zou mij groot genoegen doen door dit kleine cadeau mijn dank aan ons dierbaar Nederland te mogen betuigen, in ’t bijzonder voor het genot van de onder Uw beheer zich bevindende wereld van schoonheid. [Ik zou daarnaast] graag eenig werk van mijn handen ter beschikking willen stellen. Ik ben op mijn ouden dag bezig, een haast niet meer beoefende techniek van “occhi” (frivolité)  uittevoeren en zou het op prijs stellen, eenige van de beste patronen naar oude voorbeelden voor uw museum te mogen afstaan.’

Marie Waldeck-Reiss, een Joodse weduwe uit Frankfurt, leefde sinds 1930 bij haar zoon Hans en diens vrouw Clara in Amsterdam. Zij was een van de vele duizenden Joden die in de jaren dertig uit Duitsland naar Nederland vluchtten, omdat na de machtsovername van Hitler in 1933 openlijk antisemitisch geweld en anti-Joodse maatregelen aan de orde van de dag waren. Zo eisten de nazi’s in totaal één miljard rijksmark van de Joodse gemeenschap als ‘verzoening’ voor de zogenaamde ‘vijandige houding van het Jodendom jegens het Duitse volk’. Ook Waldeck-Reiss was slachtoffer van deze ‘Jodenvermogensbelasting’.

Marie schreef dat zij met haar schenking graag haar dank wilde betuigen aan ‘ons dierbaar Nederland’. Enkele dagen na de schenking diende zij een aanvraag in voor het Nederlandse staatsburgerschap. Het zou goed kunnen dat zij met haar schenking een poging deed om haar verzoek tot naturalisatie kracht bij te zetten. We weten het niet. Wel is zeker dat het naturalisatieverzoek enkele weken later werd afgewezen.

Uit angst voor de toenemende oorlogsdreiging vluchtte Maries schoondochter Clara met haar kinderen nog hetzelfde jaar naar de Verenigde Staten. Zoon Hans bleef bij zijn oude en zieke moeder Marie in Amsterdam. Op 27 juli 1942 werd hij samen met zes anderen op de sneltrein van Brussel naar Parijs gearresteerd. Hij zou kort daarna in Auschwitz worden vermoord. Negen dagen nadat haar het bericht over de dood van haar zoon bereikte, pleegde Marie Waldeck-Reiss zelfmoord in Amsterdam.

Uit deze treurige levensschets blijkt dat de werkelijkheid veel complexer is dan een Hollywoodfilm en geen happy end kent. De uit Duitsland gevluchte Joden waren ook in Nederland hun leven niet zeker en werden bepaald niet met open armen ontvangen. Bureaucratie, antisemitisme, psychisch en fysiek geweld en vernedering vielen hen vaak ten deel. Ze waren hier na de Duitse inval van 1940 al snel net zo onveilig als in het land dat ze waren ontvlucht. Aan wanhoop ten prooi maakten ze soms een einde aan hun leven.

In ons werk vinden wij herkomstonderzoekers de namen terug van deze mensen en de spullen die ze in bezit hebben gehad en aan ons museum hebben geschonken of nagelaten. Precies daar ligt voor mij de waarde van wat wij doen: het zichtbaar maken van slachtoffers van vervolging die niemand zich meer herinnert omdat hun hele familie vermoord of verdwenen is. De door Research Services bewaarde objectdocumentatie en archiefstukken van het museum, als onderdeel van het institutioneel geheugen, zijn van cruciaal belang voor ons onderzoek. Soms kunnen we er, zoals in dit geval, vergeten sporen en verbanden mee reconstrueren. Het zijn confronterende geschiedenissen, pijnlijk en soms ook mooi, die misschien meer te maken hebben met ons leven in de eenentwintigste eeuw dan je op het eerste gezicht zou zeggen.

Ik zie het als mijn taak om via de objecten die zich nu in onze collectie bevinden de levensverhalen van mensen zoals Marie Waldeck-Reiss te onderzoeken en door te vertellen. Haar schenking aan het Rijksmuseum omvat zoveel meer dan de kanten parasol van haar moeder en haar eigen huisvlijt in de ‘haast niet meer beoefende techniek van “occhi” (frivolité)’.

Ik vraag me af in welk donker en stil hoekje van het depot het doosje met de door Marie Waldeck-Reiss gemaakte stukjes kant ligt, wachtend op het moment waarop haar verhaal wordt verteld. Ik wil u nog eens bedanken voor dit kleine cadeau, mevrouw Waldeck-Reiss, en voor uw bijdragen aan de zich onder ons beheer bevindende wereld van schoonheid.

Met hartelijke groet,   

Lea Grüter