Door Marit Gruijs, Informatiespecialist Studie- en Leeszaal

16 februari 2024 opent de overzichtstentoonstelling van Frans Hals in het Rijksmuseum. Ruim vijftig werken van de schilder zijn vier maanden lang te zien in Amsterdam. Dit is de grootste tentoonstelling die aan de schilder wordt gewijd in dertig jaar en brengt werken samen van topcollecties uit binnen- en buitenland. Belangrijke stukken uit de eigen collectie en het Frans Hals Museum in Haarlem, worden aangevuld met werken uit onder meer Canada, Amerika, Engeland, Frankrijk, Spanje en Duitsland. De portretten zijn merendeels chronologisch ingedeeld met daarnaast aandacht voor genre schilderijen, kleine portretten en enorme schutterstukken uit Haarlem die bijna nooit worden uitgeleend.

Hals werd geboren tussen 1582-1584 in Antwerpen, als zoon van een wever. Door de politieke ontwikkelingen in die tijd vlucht het gezin uit de Zuidelijke Nederlanden naar het noorden en strijkt neer in Haarlem, waar veel Vlaamse vluchtelingen hun heil zochten. Er is niet veel bekend van zijn jonge jaren, behalve dat hij een leerling was van de historieschilder Karel van Mander (1548-1606) beter bekend als auteur van het Groot Schilderboeck met kunstenaarsbiografieën, dat in 1604 in Haarlem werd gepubliceerd. De Haarlemse elite die Hals afbeeldt in zijn schilderijen zijn voor een groot deel ook gevlucht na de val van Antwerpen en net als hij in Haarlem terecht gekomen. Haarlem was in die tijd een belangrijke stad, een van de machtigste steden na Amsterdam, binnen het graafschap Holland, mede door de komst van de Vlamingen. Volgens de biografie van Houbraken hield Hals wel van een glaasje, zijn leerlingen haalden hem dan ’s avonds uit de kroeg, om hem tegen zichzelf te beschermen. In veel van zijn portretten zijn jolige, drinkende mensen afgebeeld. Wellicht haalde hij zijn inspiratie daar vandaan?

Hals wordt ook wel de meester van de lach genoemd, revolutionair en eigenzinnig met vrolijke en toegankelijke schilderijen. Het uitbeelden van de lach werd als moeilijk beschouwd, omdat de bijbehorende gezichtsuitdrukking sterk overeenkwam met die van huilen. Door zijn schilderstijl met losse toets weet Hals de lach en het gezicht tot leven te brengen. Lachen, vooral met je tanden ontbloot, werd in die tijd overigens gezien als onfatsoenlijk, dat hoorde niet. Een ingehouden lach, of je gezicht bedekken met een doek of je hand,  je moest je emoties kunnen beheersen. In zijn tijd stond Hals al bekend om de levendigheid van zijn portretten, wat hem gewild maakte als portretschilder. Karakterkoppen, portretten en schutterstukken zijn informeel, joviaal en met humor vastgelegd.