Lucien en Esther Pissarro en de Eragny Press in de Rijksmuseum collectie

Aanwinstenblog 2024/10

door Alex Alsemgeest

Conservator bibliotheek collecties

Eerder dit jaar verwierf de Rijksmuseum Research Library een exemplaar van John Milton’s Areopagitica, in een prachtige uitgave van de Eragny Press van Lucien en Esther Pissarro. Het is een tekst waarin fundamentele vrijheden worden verdedigd, uitgegeven door een van de belangrijkste private presses van rond 1900. In de collectie van het Rijksmuseum bevinden zich meer uitgaven van de Eragny Press, als ook van een aantal andere private presses als de Kelmscott Press van William Morris en de Vale Press van Charles Ricketts. Het biedt de mogelijkheid om eens wat dieper in te gaan op deze periode waarin de liefde voor het handgemaakte boek als kunstobject centraal kwam te staan.

Areopagitica

Eerst een paar woorden over de historische tekst van de recent verworven uitgave. John Milton’s Areopagitica verscheen in 1644 als een aanklacht tegen censuur. De titel verwijst zowel naar een werk van de klassieke redenaar Isocrates, als naar de Areopagus, een heuvel in Athene waarvan de naam door de geschiedenis heen is gebruikt voor overheid en rechtspraak. Hoewel de ondertitel van het werk luidt A speech of Mr. John Milton for the Liberty of Unlicenc’d Printing, to the Parlament of England was het bedoeld als gedrukt pamflet, en specifiek gericht tegen de Licensing Order van 1643 die voorschreef dat boeken voorafgaand aan publicatie goedgekeurd moesten worden door de zittende macht. Milton verdedigde de vrijheid van meningsuiting en drukpers, waarbij hij stelde dat vrije uitwisseling van ideeën essentieel is voor het zoeken naar waarheid. Het werk geldt als een fundamenteel document in de geschiedenis van het liberalisme en het vrije woord.

Lucien en Esther Pissarro en de Eragny Press

Lucien Pissarro (1863-1944) was de oudste zoon van de impressionistische schilder Camille Pissarro (1830-1903) en werd sterk beïnvloed door zijn vader, zowel in zijn schilderstijl als in zijn artistieke visie. Hoewel hij zelf ook verdienstelijk schilder was, legde Lucien zich toe op de houtgravure en de private press, waarbinnen hij een belangrijke rol in de Arts and Crafts-beweging in Groot-Brittannië vervulde. Op het gebied van de private press was de in 1891 opgerichte Kelmscott Press van William Morris de belangrijkste inspiratie, zo ook voor Lucien Pissarro. In 1894 richtte hij samen met zijn vrouw Esther (1870-1951) de Eragny Press op. Deze was genoemd naar het Franse dorp waar zijn vader woonde, en publiceerde luxueuze boeken in kleine oplages die kunst en literatuur combineerden.

De uitgaven verschilden aanzienlijk van andere private press uitgaven uit de tijd. Zo hadden de uitgaven van Morris op de Kelmscott press een gotische uitstraling die aan de mooiste boeken uit de vijftiende eeuw deed denken, en waren de uitgaven van Charles Ricketts op de Vale Press meer geïnspireerd op de heldere Renaissance opmaak van Aldus Manutius. Bij het werk van Lucien en Esther Pissarro komt duidelijk de combinatie tussen de Engelse Arts and Crafts en het Franse impressionisme naar voren. De uitgaven waren licht, kleurrijk en voorzien van florale motieven.

Anders dan Morris en Ricketts, die zelf niet achter de pers stonden, namen Lucien en Esther de productie van hun boeken volledig in eigen hand. Ze maakten de ontwerpen, graveerden de blokken voor de illustraties, namen het zetten en drukken voor eigen rekening en ontwierpen de banden en het sierpapier. Esther maakte onder meer houtblokken voor initialen en ornamenten, terwijl Lucien experimenteerde met meerkleurige houtgravures. Het was een liefdevol maar tijdrovend proces, geheel in de filosofie van de Arts and Crafts, maar commercieel niet erg succesvol.

De eerste zestien boeken van de Eragny Press werden gedrukt in de ‘Vale’ letter van Ricketts. In 1903 werd een eigen letter geïntroduceerd, ‘Brook type’. Met een eigen letter onderscheidde een private press zich van commerciële drukkers. Het zorgde voor een eigen identiteit waar sterk aan werd vastgehouden. Zo heeft Ricketts zijn ‘Vale type’ omgesmolten omdat hij – zo gaat het verhaal – de gedachte niet kon verdragen dat zijn letter door andere uitgevers zou worden gebruikt. Esther Pissarro maakte het nog net iets dramatischer, door in 1947, drie jaar na het overlijden van Lucien, de stempels en matrijzen van hun ‘Brook type’ in het Kanaal te gooien.

Twee edities van Areopagitica

Areopagitica was in 1903 de achttiende titel die door de Eragny Press werd uitgegeven. Het drukken begon in augustus van dat jaar, waarna de oplage in november naar de binder werd gebracht. Daar brak brand uit, waarbij het er in eerste instantie op leek dat de hele oplage verloren was gegaan. Uiteindelijk konden er tien exemplaren in perkament en een veertigtal ongebonden exemplaren gered worden. Deze werden in 1904 uitgebracht, waarbij op de oorspronkelijk ongebonden exemplaren een vignet met de tekst ‘carnation and flames’ werd aangebracht als herinnering aan de tragedie.

Direct werd ook begonnen met een tweede druk, die zes maanden later in een oplage van 160 exemplaren zou verschijnen. Het werk steekt behoorlijk af tegen de rest van de Eragny uitgaven. Zo is Areopagitica het enige werk dat in twee kolommen is gedrukt, en was het ook een stuk groter dan een gebruikelijke Eragny uitgave. Daarnaast is er spaarzaam gebruik gemaakt van kleur, wat ook wel passend is bij de inhoud van de tekst. De eerste pagina is statig zwart, met een grote rode initiaal, florale randversiering en een kop ‘For The Liberty Of Unlicenc’d Printing’. Zonder een letter te lezen begrijp je al dat het hier om een belangwekkende tekst gaat.

Eragny Press in de Rijksmuseum collecties

Op de eerste omloop van de Cuypersbibliotheek stonden tot voor kort – ze zijn nu overgebracht naar het depot bijzondere collecties – nog twee andere publicaties van de Eragny Press. Zo is er de beschrijving van de eerste tien jaar van de pers door Thomas Sturge Moore uit 1903, onder de titel A Brief Account of the Origin of the Eragny Press & a Note on the Relation of the Printed Book as a Work of Art to Life. Ook dit is een relatief sobere uitgave met weinig kleur.

De andere titel in de collectie van het Rijksmuseum is Judith Gauthier’s Album de Poëmes tirés du Livre de Jade uit 1911. Het is de dertigste uitgave van de Eragny Press en misschien wel een van de mooiste producties. Judith Gautier en haar vader Théophile waren zeer geïnteresseerd in Chinese poëzie. Al in 1867 verscheen er een uitgave van Le livre de jade met 71 gedichten. Hoewel er op de vertalingen van Gauthier genoeg is aan te merken – soms is het origineel niet eens meer te identificeren – probeerde ze het gevoel en de klanken van het Chinees na te bootsen.

De Eragny Press uitgave van Jade toont een perfecte harmonie van tekst en beeld, weloverwogen keuzes voor inkt, papier, kleur en goud, die het vakmanschap van de Pissarro’s onderstreepten. Een van de meest onderscheidende elementen van de Eragny Press zijn de gekleurde houtsneden, welke ook in Jade heel goed naar voren kwam. De illustraties waren bovendien opgehoogd met bladgoud, een techniek die zelden tot nooit werd toegepast in de private press-beweging. Er werden 130 exemplaren gemaakt, 11 gedrukt op Romeins perkament, 119 op Japans perkament. Zie voor meer over deze prachtige uitgave de website Livre de Jade by Pissarro die volledig aan dit boek is gewijd.

Provenance en meer Eragny Press

Zowel A Brief Account of the Origin of the Eragny Press als Album de Poëmes tirés du Livre de Jade zijn al in 1926 in het Rijksmuseum beland. In beide boeken staat een stempel met de tekst ‘ex libris J. Visser, Rotterdam’, die eerder geïdentificeerd is als verzamelaar van de Engelse private press uitgaven, maar waar verdere informatie over ontbreekt. In het eerste van beide werken zat bovendien een bestellijst van J. Visser en een reclameblad met daarop twaalf titels van de pers.

Daarmee eindigt het verhaal van de Eragny Press in het Rijksmuseum nog niet. Wie in de Collectie Online op Lucien en Esther zoekt, komt tientallen losse prenten en proefdrukken van de Eragny Press tegen, en bijvoorbeeld ook het ex libris van Lucien en Esther Pissarro. Deze zijn volgens de creditline allemaal geschonken door mevrouw L. Pissarro, London in 1950. Wordt daarmee Esther Pissarro bedoeld?

De nieuwe aanwinst Areopagitica past dus in een lange traditie van de Eragny Press in het Rijksmuseum. Nu de prenten en boeken in de Collectie Online bijeen worden gebracht, wordt het verband tussen de objecten in de verschillende Rijksmuseum collecties steeds beter zichtbaar.

Genoemde aanwinst

John Milton, Areopagitica. A speech of Mr. John Milton for the liberty of unlicenc’d printing, to the Parlament of England. Second issue, consisting of 160 copies of which 134 are for sale. Hammersmith : Eragny Press. Sold by the Eragny Press, London and John Lane, New York, March 1904.

Rijksmuseum Research Library, 205 A 18. Inv. no. BI-2024-2785. Met het ex libris van Donald Reichert.