Aanwinstenblog 2022/10

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

In de blogpost van vorige week merkten we al op dat aan de groei van Dürerliteratuur in onze collecties voorlopig geen einde komt. Het was geen al te gewaagde voorspelling, want al sneeuwballend zorgt iedere aanwinst nu eenmaal voor verdere aanwas. In het geval van Dürer kwamen we onder meer een tweetal bibliofiele uitgaven van de Factotum Pers op het spoor die niet misstaan in de collectie van de Rijksmuseum Research Library. Daarom deze week nóg een keer Dürer. Dit maal bekeken door een bibliofiele bril.

De Bibliofiel op het Narrenschip

De archetypische bibliofiel maakte z’n entree in de boekenwereld dankzij Sebastian Brant’s Das Narrenschiff uit 1494. In deze populaire satire werden verschillende zwakheden van de mens op de hak genomen, aan de hand van een schip vol dwazen dat maar rondjes blijft varen omdat de kapitein die de koers naar de haven kent, niet in het stuk voor komt. Al in het eerste katern van het boek komen we de bibliofiel tegen, met narrenkap, brilletje en uitpuilende boekenkasten. Iets verderop in de tekst lezen we over hem ‘Von Büchern hab ik grossen hort / Verstand doch drynn gar wenig Wort’. Vrij vertaald: ik heb een grote berg boeken, maar geen flauw benul van wat erin staat.

De houtsneden zijn van een onbekende kunstenaar die wordt aangeduid als de Meister der Bergmannschen Offizin. Jarenlang werd in ieder geval een deel toegeschreven aan de jonge Albrecht Dürer, die ten tijde van de productie van het boek in Bazel verkeerde, maar in de afgelopen decennia zijn daar steeds meer kanttekeningen bij geplaatst.

De geïllustreerde apocalyps

Of hij nu bijgedragen heeft aan het Narrenschip of niet, over het belang van Dürer voor de boekillustratie bestaan natuurlijk geen twijfels. In 1498 bracht hij onder zijn eigen naam Die heimlich offenbarung iohannis op de markt, een serie van vijftien houtsneden bij de Openbaring van Johannes. Hij plaatste de illustraties op de rectozijde (rechts), en de tekst op de versozijde (links), waardoor het belang van de illustratie wordt benadrukt.

Hoewel Dürer natuurlijk nooit bibliofiele ambities in de moderne zin van het woord had, heeft de uitgave van zijn werk wel die status gekregen. Onder de Latijnse titel Apocalipsis cum figuris was het werk van Dürer uit 1498 bijvoorbeeld ‘Boek van het jaar’ in het jaarboek van het Nederlands Genootschap van Bibliofielen. Dezelfde eer was vier jaar eerder reeds weggelegd voor Brant’s Narrenschif.

Factotum Pers

De meest recente uitgave van de openbaring van Johannes met de houtsneden van Dürer verscheen in 2018 bij de Factotum Pers, de ‘Private Press’ van grafisch vormgever en kunstenaar Geert de Koning. De oplage bestaat uit zestig exemplaren die zijn gebonden in een halflinnen band, en twaalf Romeins genummerde luxe exemplaren in halfperkament, met op de omslag Dürer’s Vier ruiters van de Apocalyps. De illustraties in het binnenwerk zijn fotoreproducties van originelen uit het Museum Otto Schäfer in Schweinfurt, waar vrijwel het volledige grafische werk van Dürer wordt bewaard.

Wij waren te laat voor een luxe-exemplaar van de openbaring van Johannes uit 2018, maar zijn tevreden met een exemplaar in halflinnen, en konden nog wel een Romeins genummerd exemplaar bemachtigen van een uitgave van Dürer’s Dagboek van de reis naar de Nederlanden uit 2020. De tekst leert ons natuurlijk niets nieuws ten opzichte van de uitgaven die we vorige week hebben besproken, maar het zegt wel iets over de omgang met Dürer in onze eigen tijd.

Daarnaast is het gewoon fijn om een prachtig vormgegeven boek in de collectie op te kunnen nemen. En mocht een enkele collega meewarig het hoofd schudden bij het zien van zo veel bibliofiele activiteit, lach ik vriendelijk van onder mijn narrenkap achter m’n bureau. Zoals gezegd, in het volgende Dürerjaar zijn we blij dat we dit soort boeken hebben.

Genoemde aanwinsten

Dagboek van de reis naar de Nederlanden / Albrecht Dürer ; vertaald uit het Duits door Anne Pries ; met een voorwoord door Peter van den Brink (Ten Post: Factotum Pers, 2020). Oplage van 60 exemplaren, waarvan nrs. 1-12 extra luxe gebonden. Dit is nummer 1.

Openbaring van Johannes / met houtsnedes van Albrecht Dürer (Ten Post: Factotum Pers, 2018). Oplage van 60 + XII exemplaren, nummers 1-60 in halflinnen band, nummers I-XII in halfperkament. Dit is nummer 19.