Een geannoteerd exemplaar van hét zeventiende-eeuws boek voor vroedvrouwen

Aanwinstenblog 2025/04

door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties

Met steun van Het Vrouwen van het Rijksmuseum fonds en een particuliere schenker, heeft de Rijksmuseum Research Library recent een wel heel bijzonder exemplaar van een ‘vroedvrouwenboek’ aan de collectie toe kunnen voegen: een exemplaar van ’tBoeck van de Vroet-wyfs van Jacob Ruf met annotaties die laten zien dat het boek in de zeventiende eeuw decennialang gebruikt is door verschillende generaties vrouwen.

Jacob Ruf

Jacob Ruf (1505-1558) was een Zwitserse medicus die actief was in Zürich. Een van zijn belangrijkste werken is De conceptu et generatione hominis (1554), een vroege handleiding voor vroedvrouwen. Het boek behandelt onder andere zwangerschap, bevalling en kraamzorg en benadrukt het belang van medische kennis bij de bevalling, maar behandelt tegelijk ook de praktijk van het opstellen van de horoscoop van het kind op het moment van de geboorte. Ruf combineerde eigentijdse medische expertise met klassieke literatuur, wat het werk van grote waarde maakte in de vroege moderne geneeskunde. De USTC (Universal Short-Title Catalogue) noemt maar liefst 46 exemplaren van deze eerste druk (USTC 629312 en 629313) in bibliotheken, wat suggereert dat de tekst zeer wijdverspreid geweest is. Tegelijk is het hoge aantal ‘overlevers’ ook een waarschuwing voor (boek)historici, want, als er nog zo veel exemplaren van het boek zijn overgebleven, werd het dan wel gebruikt, of alleen verzameld?

Nederlandse vertaling

De eerste Nederlandse uitgave werd vertaald op basis van de Duitse tekst en verscheen in 1591 onder de titel t’Boeck vande vroet-wijfs bij Cornelis Claesz in Amsterdam. Er verschenen uitgebreide en verbeterde edities in 1604 (bij Claesz) en 1616 (bij Willem Jansz Blaeu) waarna er in 1622 een editie bij Broer Jansz werd uitgegeven. Broer Jansz was een van de belangrijke uitgevers van populair drukwerk in de eerste helft van de zeventiende eeuw. Vrijwel zijn hele fonds was in het Nederlands, en omvatte onder meer nieuwsberichten, volksverhalen, almanakken en praktische handboeken. Zo bracht hij vanaf 1619 de krant Tijdinghe uyt verscheyde quartieren uit. In het Rijksmuseum hebben we recent een vroege uitgave (1633) van deze krant binnengekregen. Daarnaast bijvoorbeeld ook een aantal publicaties rondom de eerste Nederlandse uitgave van de Koran (1641).

Annotaties

Ons exemplaar van ’tBoeck van de Vroet-wyfs is van de editie uit 1622. Er is slechts één ander exemplaar van bekend van deze editie bekend in een publieke collectie, maar wat dit exemplaar met name interessant maakt, zijn de handgeschreven annotaties van vrouwen uit 1658 en 1680. Het laat zien dat het boek uit 1622 zeker zestig jaar lang in de praktijk gebruikt is.

Op de ingevoegde lege pagina’s zijn in handschrift verschillende recepten voor naweeën opgeschreven. Het gaat hier zowel om drankjes als om zalfjes en preparaten die tussen twee warme doeken op de buik worden aangebracht. Naweeën zorgen ervoor dat de placenta uitgedreven wordt, de baarmoeder krimpt en de wond sneller sluit. In een periode waarin veel vrouwen in het kraambed stierven aan infecties zal dit van groot belang zijn geweest.

Persoonlijke verhalen

De annotaties zijn soms inhoudelijk interessant, soms wat moeilijker met de tekst te combineren. Uniek is dat we verschillende namen aan de annotaties in dit boek kunnen koppelen, zo is er sprake van een ‘suster Heijderijckijen Claes Jans dochter, 1658’, van  ‘Frederick Jaenen, sieckentrooster in ’s-Gravenhage’ en ‘Maria Klae Jans dochter, mijn huijsvrouwe [17e eeuw?]’ en komen we ook nog de naam A. Wingelaar met daarbij het jaartal 1680 tegen.

Deze opeenvolging van eigenaren maakt deze handleiding tot een persoonlijk document dat inzicht geeft in de praktijk van verloskunde. Vroedvrouw was een typisch vrouwenberoep in de zeventiende eeuw. De vroedvrouw was (naast buren en vrouwelijke familieleden) aanwezig bij de bevalling en bij uitstek degene die ervoor kon zorgen dat de bevalling slaagde. Ondanks de veranderingen die het in deze eeuw onderging, vanaf 1668 werd een vroedvrouwenexamen verplicht, bleef het een beroep dat met name door vrouwen werd uitgeoefend.

Natuurlijk is er veel meer onderzoek nodig naar de achtergrond van deze vrouwen en de manier waarop ze de interactie met deze tekst aan zijn gegaan, maar het is zonder enige twijfel een intrigerend en ook nog eens heel toonbaar object waaraan gelaagde historische verhalen zijn gekoppeld.

Aanwinst

Jacob Ruff, ’tBoeck vande vroet-wijfs. In ’t welcke men mach leeren alle heymelijckheden vande vrouwen, ende in wat gestalte de mensche in zijn moeders lichaem ontvangē, groeyet ende ghebooren wort. t’Amstelredam: ghedruckt by Broer Jansz., 1622.

Rijksmuseum Research Library 321 G 45. Inv. No. BI-2025-1038.

---

Schrijf je in om op de hoogte te blijven van nieuwe aanwinsten uit de Research Library!