Erotica en seksuologie in de collecties van de Rijksmuseum Research Library
Aanwinstenblog 2025/05
door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties
Het zal niemand ontgaan zijn dat het Rijksmuseum een tweehonderd jaar oud condoom met daarop een erotische prent heeft verworven. Op zaal is onder de noemer ‘safe sex’ direct een kabinetje ingericht, waar verschillende prenten, tekeningen, foto’s en boeken rondom dat thema te zien zijn. Eerder lazen we al op welke fronten de afdeling Research Services in actie komt bij een dergelijke verwerving. In de bibliotheek zijn tevens een flink aantal aanwinsten rondom dit onderwerp binnengekomen. Een aantal gerichte aankopen, maar ook geschenken van mensen die naar aanleiding van het nieuws contact met ons opnamen.
Condoom
Om met de hoofdpersoon van dit verhaal te beginnen: het condoom dat eind vorig jaar door het Rijksprentenkabinet op een veiling werd verworven, is misschien wel een souvenir uit een bordeel. Vermoedelijk gaat het om een blindedarm van een schaap die is voorzien van een erotische ets van een non met drie geestelijken. In de collecties van het Rijksprentenkabinet waren al vele toepassingen van prentkunst vertegenwoordigd, maar nog niet die op een condoom. Buiten dat het een curieuze vorm van prentkunst is, biedt het condoom de mogelijkheid om wat breder in te gaan op het onderwerp van seksualiteit en prostitutie in de negentiende eeuw. Op zaal is naast de speelse kant van seksualiteit vooral aandacht voor de serieuze kant, zoals ongewenste zwangerschap en soa’s.
De bibliotheekcollectie is in de regel een spiegel en verbreding van de overige collecties van het Rijksmuseum, dat wil zeggen, onderwerpen die elders aan bod komen mag je ook verwachten in de bibliotheekcollectie, vaak nog met wat extra context erbij. Onderwerpen als seksualiteit, prostitutie en seksuele gezondheid in de negentiende eeuw waren in het museum vooralsnog onderbelicht, en ook in de Bibliotheek was het niet eenvoudig om publicaties over dit onderwerp te vinden. Afhankelijk van hoe ver je het onderwerp op wilt rekken, zijn er recent wel verschillende interessante titels die raken aan het condoom aan de collectie toegevoegd.
Achttiende-eeuwse Franse erotica
Een aantal van de recent verworven boeken kunnen we het beste onder een kopje als ‘achttiende-eeuwse Franse erotica’ plaatsen. Hoewel er binnen het genre aanzienlijke verschillen zijn, gaat het om titels uit de Franse literatuur waarin maatschappijkritiek, satire en erotiek met elkaar verwerven waren. Zo is l’Origine des puces van Alexis Piron (eerste druk 1749, dit exemplaar 1761) een satirisch, licht erotisch gedicht, waarin de schrijver via een pseudowetenschappelijke verhandeling over de herkomst van vlooien over deugden en ondeugden komt te spreken. Het verworven exemplaar komt uit de bibliotheek van Gerrit Komrij (1944-2012), een van de onbetwiste kenners op het gebied van scabreuze literatuur.
Een stuk minder verhullend is Pierre-François Godard de Beauchamps’ Histoire du Prince Apprius uit 1722, hier in de uitgave uit 1748. Het wordt gepresenteerd als een ‘Perzisch manuscript’, gevonden in de bibliotheek van de Sjah. De goede verstaander heeft echter al snel door dat het gaat om een erotische satire vol dubbelzinnige anagrammen. De personages dragen suggestieve namen met seksuele toespelingen—zoals “Apprius” (verwijzend naar Priapus), “Lucanus” (anus), “Litocris” (clitoris), en “Tribleins” (libertins). Het was vooral bedoeld als een scherpe kritiek op de decadente kring rondom de hertog van Orléans. De autoriteiten konden er niet om lachen en veroordeelden een van de eerdere drukkers. Het verklaart waarom ons exemplaar vermoedelijk een vals impressum bevat. Want ook al staat er ‘La Haye, Jacques van den Kieboom, 1748’ op de titelpagina, gaan we ervanuit dat deze editie in Parijs is gedrukt.
Twee andere werken uit deze categorie die recent aan de collectie zijn toegevoegd, zijn Guillaume Charles Antoine Pigault-Lebrun’s l’Enfant du Bordel en Le cousin de Mahomet van Nicolas Fromaget. De eerste is een roman over het kind van een prostitué. Ons exemplaar is van een zeldzame editie en heeft twee erotische gravures. De tweede titel heeft eenzelfde oriëntalistisch kader als Histoire du Prince Apprius, waarin lichte erotiek verweven is met Europese vooroordelen over het Oosten.
Twintigste-eeuwse seksuele wetenschap
Heel anders dan de achttiende-eeuwse Franse erotiek, zijn de publicaties op het gebied van seksuologie in de twintigste eeuw. Naar aanleiding van het condoom op zaal ontvingen we een schenking van vijf delen Geschlechtskunde van Magnus Hirschfeld (1868-1935) uit de jaren 1926 tot 1930, afkomstig van de heer Herman de Korte. Dergelijke publicaties waren in de jaren twintig van de twintigste eeuw zowel wetenschappelijk vernieuwend als maatschappelijk controversieel. Hirschfeld was een invloedrijke seksuoloog en tevens een voorvechter van LHBTI-rechten. Hoewel zijn Geschlechtskunde wetenschappelijk van opzet was, toont de keuze van onderwerpen en illustraties een activistische boodschap. Dat kwam tegen een prijs: Hirschfeld is gemolesteerd, zijn boeken zijn door de Nazi’s verbrand, zijn instituut werd aangevallen, en nadat zijn Duits staatsburgerschap was afgenomen stierf hij in 1935 in ballingschap in Frankrijk.
De heer De Korte schonk tevens één van de twee delen van Man en vrouw. Verplaatsbare afbeeldingen van het menschelijk lichaam van een zekere Dr. Esta en De bouw en verrichtingen der geslachtsorganen van den man van Jacobus Schoondermark jr. (1849-1915). Ook Schoondermark heeft een rol gespeeld in de homo-emancipatie, onder meer door het verkondigen van enkele voor de tijd progressieve standpunten in brochures.
Folders en proefmonsters
Naar aanleiding van de berichten in de media over het condoom van het Rijksmuseum, nam Suzanne van den Hurk contact op met de vraag of wij geïnteresseerd waren in een tweetal enveloppen met opdruk ‘gratis monster’. De enveloppen bevatten een condoom en een boekje met de titel Regeling van het kindertal. Het geeft informatie over anticonceptie en vier bestelformulieren voor Durex Gossamer condooms. Ze kwamen in het bezit van mevrouw Van der Hurk na het opruimen van een oud huis in Friesland in de jaren negentig. De boekjes en monsters komen vermoedelijk uit de late jaren vijftig of vroege jaren zestig, getuige de vermelding van London Rubber Company, het in 1915 opgerichte moederbedrijf van Durex. Al sinds de vroege jaren vijftig was het bedrijf actief in Nederland, en bracht het ook reclamefolders met gratis samples op de markt.
De publicaties van de London Rubber Company zijn een teken van een veranderende maatschappij, die we ook terugzien in andere brochures die in dezelfde tijd verschenen. Ook daarvan zijn er recent verschillende toegevoegd aan de collectie, onder meer een aantal uitgaven van de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH). Hierbij het baanbrekende voorlichtingsboekje voor kinderen Mammie waar kom ik vandaan? en de sprekende titel Klaar is Kees, maar hoe zit het nou met Marie?
We zijn ver afgedreven van het condoom op zaal, maar uiteindelijk zijn al deze aanwinsten terug te voeren op het ene stukje schapendarm met een prent erop!
Genoemde aanwinsten
Beauchamps, Pierre-François Godard de, Histoire du Prince Apprius, Extraite des Fastes du Monde depuis la Création. Manuscrit Persan trouvé dans la Bibliotheque de Schah-Hussain, Roi de Perse, déthrôné par Mamouth en 1722. Traduction Française. Par Monsieur Esprit, Gentilhomme Provençal, Servant dans les Troupes de Perse. Avec la clef. La Haye, Jacques van den Kieboom [=Paris?], 1748. 8vo (164x 103 mm). 96 p.
Piron, Alexis, L’origine des puces. Londres [=Paris?], 1761. 16mo (124 x 88 mm). [II], 36, [2] p. With a tile vignette showing an ape holding an unwilling cat and one headpiece.
Pigault-Lebrun, Guillaume Charles Ant., L’Enfant du Bordel. A Londres [Paris, frères Garnier?], 1800 [=ca. 1830]. 18mo (138 x 86 mm). 150; [IV], 126 p. 1-126 134 (13 4, blank?);[chi]2 1-106 114 (-11 4, blank?) With 2 (of?) erotic copperengraved plates on thick wove paper placed as frontispieces, with the mention T1 p. 16 & T1 p. 30.
Dr. Esta, Man en Vrouw. Verplaatsbare afbeeldingen van het menschelijk lichaam. II: De vrouw. Amsterdam: A. van Klaveren, ca. 1902? [12] pagina’s, [1] uitvouwbare plaat ; 49 x 20 cm (agenda-formaat). Kartonnen omslag met lithografische afbeelding. Geschenk van Herman de Korte.
Hegeler, Sten, Mammie waar kom ik vandaan? Laren : A.G. Schoonderbeek, [1967?]. 7e druk. Uit het Deens vertaald door Amy van Marken. Met tekeningen van Gerda Nystad.
Hirschfeld, Magnus, Geschlechtskunde, auf Grund dreißigjähriger Forschung und Erfahrung bearbeitet Stuttgart: Verlagsbuchhandlung Julius Püttmann, 1926–1930. 5 Bände; gebunden in dunkelblaues Ganzleinen mit rück- und deckeltitel in Goldprägung; Formaat ca. 19 × 25 cm. Bij elkaar ca. 3322 pagina’s (Band I: 638 p., II: 659 p., III: 780 p., IV: 904 p. mit zahlreichen Kunstdruck-Fotografien, V: 235 p.)Inhoud: Band I: Die körperseelischen Grundlagen (638 p.); Band II: Folgen und Folgerungen (659 p.); Band III: Einblicke und Ausblicke (780 p.); Band IV: Bilderteil (904 p.); Band V: Registerteil (235 p.). Geschenk van Herman de Korte.
London Rubber Company, Regeling van het kindertal. Envelop met boekje en condoom. Ca. 1960. Geschenk van Suzanne van den Hurk.
Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming, Klaar is Kees, maar hoe zit het nou met Marie? Den Haag : Documentatiecentrum NVSH, 1977.
Schoondermark jr., Jacobus, De bouw en verrichtingen der geslachtsorganen van den man, met 6 zwart-witafbeeldingen in de tekst en 3 beweegbare platen van het mannelijke geslachtsstelsel. Amsterdam : W.B. Moransard, ca. 1902. Gebonden in een dun kartonnen band met rood linnen rug; formaat circa 26 × 20 cm; [7], 8–18, [2] pp. inclusief verklarende tekst, plus een pop-upplaat in het achterplat en een begrippenlijst op de laatste pagina. Geschenk van Herman de Korte.
Geef een reactie