Het Rijksmuseumarchief gaat terug tot het begin van de negentiende eeuw. Het bevat institutionele gegevens over onder andere de verwerving van objecten, tentoonstellingen, de verschillende museale gebouwen, de bedrijfsvoering en het museumpersoneel. Met enige regelmaat schrijven onze archiefcollega’s over interessante archiefvondsten. De aanleiding van deze bijdrage is de vondst van een wonderlijke lijst ter voorbereiding op het vernissen van de Nachtwacht.

Door Ewout Vreebrug, medewerker documentair informatie management

Op dit moment wordt er in de Nachtwachtzaal gewerkt om de vernislaag van de Nachtwacht te verwijderen. In een video op de Rijksmuseum website is te zien hoe dit in zijn werk gaat. Eén van de vernislagen die nu verwijderd wordt is de laag die werd aangebracht in 1981. Aanleiding van het vernissen was de beschadiging van het schilderij zes jaar eerder. De Nachtwacht werd op 14 september 1975 door een verwarde bezoeker met twaalf messteken bewerkt. De restauratie zou ruim acht maanden in beslag nemen.

Een laatste vernislaag na voltooiing van de restauratie werd in 1981 aangebracht. Over de verniswerkzaamheden in 1981 is een wonderlijke lijst opgedoken met de titel Preparatieven NW zaal. Deze lijst zit in een recentelijk geschonken stapel paperassen van oud hoofdrestaurator Luitsen Kuiper. De opmerkelijke artikelen op de lijst doen je afvragen wat de restauratoren nu precies deden op deze volgens het weerbericht frisse en bewolkte dagen in maart 1981:  

• 2 haarbanden (tennissers) 56mm 

• 1 marterhaar nr 22 

• 2 badhanddoeken 

• ossegal maken 

Wat deden de restauratoren nu precies daar op de Nachtwachtzaal? Een grote lenteschoonmaak? Een potje tennis op de eregalerij? Het was de voorbereiding op het vernissen van de Nachtwacht en zoals te zien op de instructie voor het vernissen; ‘Er wordt rekening gehouden met koffie- en lunchpauze’! De lijst geeft een mooi inkijkje in hoe er te werk werd gegaan bij de zorgvuldige voorbereiding van dit project.

Dat de geschiedenis van de Nachtwacht wordt vastgelegd is geen geheim. Er zijn honderden fysieke en digital born publicaties, duizenden foto’s. En dan zijn er ook nog onderzoeksdata, de server staat vol met vele terabytes aan technische scans die elke millimeter in breedte en diepte van het doek hebben geregistreerd. Behalve die enorme hoeveelheid aan zichtbare informatie is er ook nog proces gebonden informatie (informatie (object) ontvangen of gemaakt bij het uitvoeren van een werkproces) die niet altijd visueel de aandacht grijpt, maar essentieel is voor het reconstrueren van de geschiedenis van de Nachtwacht.  

In het restauratieverslag van Rembrandts Nachtwacht van 1976 door restauratoren Luitsen Kuiper en W. Hesterman staat ‘Het ontbreken van oude restauratierapporten werd bij de huidige restauratie als een ernstig gemis ervaren.’ Om dit in de toekomst te voorkomen is er voor de huidige restauratie binnen het team van Operatie Nachtwacht een Data Steward aangewezen die erop toeziet dat de onderzoeksresultaten goed gewaarborgd worden. Ook is er vanuit Records Management perspectief aandacht voor proces en project gebonden informatie die niet per se relevant is voor het fysieke eindresultaat maar wel voor de verantwoording en verloop van het project, ook het mogelijk hergebruik van de gearchiveerde informatie is van groot belang. Een voorbeeld is de bouw van de scheidingswand die de Nachtwachtzaal in 1975 tot restauratieatelier omtoverde, en het glazen huis in 2019. Twee belangrijke elementen in het restauratieproces die niet direct met het schilderij zelf te maken hebben.

Of het nu een glazen huis, een tennishaarband of een badhanddoek betreft: stuk voor stuk zijn het onmisbare onderdelen in de geschiedenis van de Nachtwacht. Zelfs de kleinste aantekening laat zien hoe groot het verhaal achter de Nachtwacht werkelijk is.