De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert-Jan Koot

Johann Daniel Preißler (1686-1737) behoorde tot een bekende familie van schilders afkomstig uit de Bohemen. In 1705 werd hij benoemd tot directeur van de Nürnberger Kunstakademie en richtte hij een stedelijke tekenschool op in 1717. Zijn zonen Georg Martin (1700-1754) en Johann Justin (1698-1771) namen het directoraat van de kunstacademie en van de tekenschool over. Hoewel Johann Daniel portretten en historiestukken schilderde, heeft hij vooral bekendheid gekregen vanwege zijn leer- en voorbeeldboeken voor het tekenonderricht. Deze zes werken die zijn complete oeuvre vormen, kon het Rijksmuseum in één lot verwerven op de veiling van Bubb Kuyper te Haarlem. Het zijn de postuum – dertig tot veertig jaar na zijn dood – verschenen uitgaven, verzorgd en gedrukt door zijn zonen, met aanvullende prenten.

De populariteit van deze leerboeken, en in het bijzonder van de driedelige reeks “Die durch Theorie erfundene Practic”, is gelegen in de vernieuwende didactische opzet waarbij tekst en beeld zorgvuldig op elkaar zijn afgestemd. Tekenleerboeken uit de 18de eeuw bevatten vaak uitsluitend voorbeelden om na te tekenen. Daarentegen biedt Johann Daniel Preißler een methodiek die de student zich dient eigen te maken voordat het tekenen naar voorbeelden en modellen een aanvang neemt. Hij maakt onderscheidt tussen de schematische en de natuurgetrouwe weergave. Er wordt uitgegaan van geometrische basisvormen die als hulplijnen worden opgezet ter ondersteuning van het weergeven van de juiste proporties. Zie als voorbeeld onderstaande afbeelding 3 in het eerste deel. De oren zijn vanuit verschillende perspectivische blikrichtingen naturalistisch weergegeven en afgeleid van de geometrische lijntekeningen en hulplijnen.

De opeenvolgende delen nemen in moeilijkheidsgraad toe. Pas in het tweede deel komt de gehele menselijke gestalte in beeld. De voorbeelden worden in één illustratie op twee manieren weergegeven: bovenaan in contouren met hulplijnen, en beneden in uitgewerkte composities maar beperkt tot lijntekeningen.
Het derde deel geeft een inleiding op het spel van licht en donker aan de hand van geklede gestalten. Lag aanvankelijk het accent op de weergave van het met vlees beklede onzichtbare skelet, in dit stadium gaat het om het lichtspel van het in gewaden verhulde lichaam.
Het aanvullende vierde deel is samengesteld door Johann Justin Preißler en verscheen vanaf 1757. Hierin zijn opgenomen een uitbreiding van de proportieleer naar verschillende leeftijden en de schaduwwerking in vijf gradaties. De gravures zijn gemaakt door Georg Martin Preißler naar tekeningen van de auteur.

Hieronder zijn de zes titels weergegeven met links naar de catalogus. Voor de beschrijvingen van de afzonderlijke boeken en meer afbeeldingen zie de aanwinstenselectie van april 2019.

Die durch Theorie erfundene Practic, oder Gründlich-verfaßte Reguln deren man sich als einer Anleitung zu berühmter Künstlere Zeichen-Werken bestens bedienen kan. Erster Theil / heraus gegeben von Johann Daniel Preißler
Nürnberg : [Preißler], 1777. 5 ongenummerde pagina’s, 18 bladen platen : illustraties ; 40 cm. (Eerste uitgave 1721)

Die durch Theorie erfundene Practic, oder Gründlich-verfasste Reguln, derer man sich als einer Anleitung zu berühmter Künstlere Zeichen-Wercken bestens bedienen kan. Anderter Theil / heraus gegeben von Johann Daniel Preißler
Nürnberg : [Preißler], 1775. 6 ongenummerde pagina’s, 18 bladen platen : illustraties ; 40 cm. (Eerste uitgave 1722)

Die durch Theorie erfundene Practic, oder Gründlich-verfaßte Reguln, deren man sich als einer Anleitung zu berühmter Künstlere Zeichen-Werken bestens bedienen kan. Dritter Theil / heraus gegeben von Johann Daniel Preißler
[Nürnberg] : Gedruckt, bey Johann Joseph Fleischmann …, 1773. 5 ongenummerde pagina’s, 18 bladen platen : illustraties ; 37 cm. (Eerste uitgave 1725)

Fortsetzung der durch Theorie erfundenen Practic. Oder Gründlich-verfasste Reguln derer man sich als einer Anleitung zu berühmter Künstlere Zeichen-Wercken bestens bedienen kan. Vierter Theil / Heraus gegeben von Johann Justin Preißler, der allhiesigen Kunstmahler-Academie Directore …
[Nürnberg] : Johann Joseph Fleischmann, 1768. [6] pagina’s, 18 ongenummerde pagina’s platen : illustraties ; 37 cm. (Eerste uitgave 1757)

Gründliche Anleitung, welcher man sich im Nachzeichnen schöner Landschafften oder Prospecten bedienen kan, den Liebhabern der Zeichen-Kunst mitgetheilt und eigenhändig in Kupfer gebracht / von Johann Daniel Preißler, Der allhiesigen Mahler-Academie Director, auch bey ihme zu finden, in Nürnberg
Nürnberg : Preißler, 1774. Siebende Auflage.  [2], 16 bladen met illustraties (kopergravures) ;  40 cm

L’anatomia dei pittori del Signore Carlo Cesio, das ist: Deutliche Anweisung und gründliche Vorstellung von der Anatomie der Mahler, wie in den Gliedern des menschlichen Leibs die vornehmste Gebeine und Musculn, nach ihren Nahmen, Stellen, Anfängen und Enden auch fordersten Verrichtungen, bey ihren unterschiedlichen Bewegungen und Handlungen zu erkennen, anzusehen und vorzustellen seyn; anfänglich von dem Kunst-berühmten Meister Carlo Cesio in netten und deutlichen Tabellen, auch kurtzen, doch gründlichen in Italiänischer Sprache beygefügten Erklärungen an das Licht gegeben: nun aber zu mehrern Aufnahm der Mahler- und Zeichen-Kunst / in das Deutsche getreulich übersetzet mitgetheilet von Johann Daniel Preißlern, der Nürnbergischen Kunstmahler-Academie Directore bey welchem sie auch zu sinden
Nürnberg : [Johann Daniel Preißler], Anno MDCCLXIX. [1769]. Sechste Aufl. [4] pagina’s, 16 bladen met  illustraties (kopergravures) ; 39 cm