Door Geert-Jan Koot

De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

De Duitse dichter en natuuronderzoeker Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) zet in zijn 5-delig werk uit 1810, Zur Farbenlehre, zijn visie uiteen over het wezen van kleuren. Hoewel Goethe vooral als dichter bekend is geworden, zag hij zijn natuurwetenschappelijke werk als zijn grootste verdienste.

Goethe kreeg geen algemene waardering in wetenschappelijke kringen. Op het gebied van de kleurenleer gaat de wetenschap uit van de leer van Isaac Newton (1643-1727). Volgens Newton is de essentie van wit licht de combinatie van verschillende kleuren die door lichtbreking in een prisma zichtbaar worden gemaakt. Kleuren vormen de zeven componenten die in het zonlicht samen wit licht voortbrengen. Goethe ging uit van een andere samenstelling van wit licht. Het viel hem op dat kleuren vooral ontstaan bij de overgang van licht en duisternis. Dit was voor hem het bewijs dat uit de wisselwerking tussen licht en duisternis zelf kleuren ontstaan. In tegenstelling tot Newton gaf Goethe ook betekenis aan subjectieve elementen zoals de gevoelens die door kleuren worden opgeroepen. De betekenis en de werking van het oog bij de waarneming van kleuren vormden de grondslag voor zijn opvattingen over het subjectief visueel waarnemen. Hierop bouwde Goethe zijn leer. In het onderwijs, behalve op de Vrije School van Rudolf Steiner, onderwijst men de theorie van Newton. Tegenwoordig staan ook de fysiologische en psychologische effecten van kleurervaringen in de belangstelling. Goethe was een voorloper van de latere ontwikkeling van de kleurpsychologie in de negentiende eeuw. Sommige schilders waaronder William Turner en Philip Otto Runge werden door Goethe’s theorie beïnvloed.

Het werk bestaat uit een ‘Didaktisches Teil’, een ‘Polemisches Teil’, een ‘Historisches Teil’ en een deel met afbeeldingen. Goethe wijdde een groot deel van zijn leven aan de bestudering van kleuren en andere natuurwetenschappelijke verschijnselen. In Zur Farbenlehre brengt hij zijn eerdere publicaties over kleurenleer bijeen: Beiträge zur Chromatik; Versuch, die Elemente der Farbenlehre zu entdecken; Von den farbigen Schatten; Versuch als Vermittler von Objekt und Subjekt; Erfahrung und Wissenschaft; Ergänzungen zur Farbenlehre; Entoptische Farben.

Zie voor een beschrijving van deze editie uit 1812 en een uiteenzetting over het historische deel (‘Historisches Teil’) de selectie uit de aanwinsten juni 2021.

Zur Farbenlehre / Johann Wolfgang Goethe

Wien : In Commssion bey Geistinger, 1812. 2 delen in 4 banden (XL, 318 pag. ; (2) 296 (4) pag. ; XX, 368 pag. ; (2) 333 (3) VIII pag.) ; 21 cm + 1 platendeel (24, 12 pag.) met 17 kopergravures waarvan 12 ingekleurd ; 24 cm.

Aankoop met steun van mevr. M.C. Aarts / Rijksmuseum Fonds