Door Geert-Jan Koot

De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

De auteur van dit zeldzame boek, Carel Baten (ca 1540 – 1617), is geboren in Gent. Hij vestigde zich in 1570 als arts in Hamburg, en werd stadsarts te Antwerpen in 1578. Baten vluchtte vanwege zijn lutherse geloofsovertuiging naar Dordrecht waar hij van 1588 tot 1598 zijn beroep uitoefende. Tenslotte vestigde hij zich in Amsterdam waar hij een grote medische praktijk aan de Singel had. Onder zijn Latijnse naam Carolus Battus schreef hij enkele boeken in het Nederlands waaronder medische boeken. Bekend is het Medicyn Boec uit 1593 waar hij een bijlage met keukenrecepten aan toevoegde. Deze recepten zijn onlangs heruitgebracht onder de titel Het excellente kookboek.

Het verworven boek heeft een lange titel waarin de inhoud wordt aangegeven: Secreet-boeck waer in vele diversche secreten, ende heerlicke consten, in veelderleye verscheyden materien, wt seker Latijnsche, Fransoysche, Hoochduytsche, ende Nederlantsche authoren, te samen ende by een ghebracht zijn: waer van den meestendeel der voorgeschreven authoren namen daer by gheciteert worden. Baten schreef dit vroege boek der geheimen, ook secreetboek genoemd, in de Nederlandse volkstaal. Hij ontleende deze geheimen aan Latijnse, Franse, Duitse en Nederlandse teksten van schrijvers die hij vaak vermeldde.

Secreetboeken, met een keur aan wetenswaardigheden voor het dagelijkse leven, werden vanaf het midden van de 16de eeuw in Italië gedrukt en ontwikkelden zich tot een populair genre. Beroemd en in diverse talen uitgegeven is het boek van de Venetiaan Alessio Piemontese (pseudoniem van Girolamo Ruscelli, 1518-1566), De secreti del reverendo Donno Alessio Piemontese. Het Rijksmuseum bezit eveneens de Amsterdamse uitgave uit 1602, De sekreten vanden eerweerdigen Heere Alexis Piemontois. ‘Secreti’ of ‘sekreten’ betekent ‘geheimen’, refererend aan de geheimen van de alchemist, opgetekend in middeleeuwse handschriften. Dankzij de boekdrukkunst verspreidden de secreetboeken zich over heel Europa en verruimde de inhoud van ateliergeheimen met recepten voor huismiddeltjes en methoden voor huishoudelijke aangelegenheden. Deze recepten vormden een leidraad om het dagelijks leven aangenamer te maken. Het vroegst bekende gedrukte secreetboek in de Nederlandse taal is Een nieuwe tractaet, ghenaemt dat batement van recepten, inhoudende drye deelen van recepte, gedrukt door Hans de Laet in Antwerpen in 1546. Ook in Duitsland doet het genre zich gelden. Eerder wist het Rijksmuseum een zeldzaam secreetboek uit 1673 te verwerven: Ein schön neues wolprobiertes Kunstbüchlein, darinnen lustige annemliche, liebliche und natürliche Kunststücklein, auch andere nützliche Wissenschafften begrieffen seynd.

Secreet-boeck waer in vele diversche secreten, ende heerlicke consten, in veelderleye verscheyden materien, wt seker Latijnsche, Fransoysche, Hoochduytsche, ende Nederlantsche authoren, te samen ende by een ghebracht zijn: waer van den meestendeel der voorgeschreven authoren namen daer by gheciteert worden

Tot Dordrecht : by Abraham Canin, 1600. [4], 506 [=508], [16] pagina’s ; 14 cm.

Aankoop met steun van het Receptuurboeken Fonds

Zie voor de materiële bijzonderheden van dit boek de beschrijving in de selectie van aanwinsten januari 2021