De aangenaame tydkorter, of almanach voor het jaar 1786

Aanwinstenblog 2026/04

door Alex Alsemgeest, conservator bibliotheek collecties

Bij de aanwinstenpresentatie van januari 2026 ging veel aandacht uit naar een aantal bijzonder vormgegeven boeken die op tafel lagen. Dat is niet verwonderlijk, want de blinkende materialen trokken al vanaf de ingang van de Cuypersbibliotheek de aandacht van de bezoekers. Zo was er een band van opengewerkt verguld zilver, een dos-á-dos bandje, en een geborduurd boekje. Inmiddels hebben we in het nieuwe jaar ook een achttiende-eeuwse goudborduurselband aan de collectie toe kunnen voegen.

De aangenaame tydkorter

Hoewel het ons bij deze verwerving onmiskenbaar om het bandje te doen is, beginnen we toch bij de inhoud. Het boekje is een almanak voor het jaar 1786, om precies te zijn De aangenaame tydkorter die werd uitgegeven door Jan van Gulik in Amsterdam. Almanakken zijn publicaties die jaarlijks verschijnen. Ze bevatten een kalender, nuttige informatie over uiteenlopende zaken als de posterijen, de trekschuit en het luiden der poortklokken, aangevuld met stukjes proza, poëzie, liedjes en prentjes. Deze almanak bevat twaalf korte verhaaltjes, steeds voorzien van een gegraveerde prent van de hand van Theodorus Koning (1748-1829). De naam ‘tydkorter’ verwijst hier letterlijk naar een manier om de tijd te verkorten. Als je onderweg was en je verveelde, kon je het almanakje erbij pakken alsof het een smartphone was.

Jan van Gulik

Van Gulik bracht van 1780 tot begin negentiende eeuw tientallen almanakken op de markt. Zo was er de Almanach voor jonge heeren en dames, de Almanach der weetenschappen en geleerdheid en de Almanach van vernuft en kunst. De meeste titels verschenen slechts gedurende enkele jaren, en overleven bovendien in weinig exemplaren. Vier jaar geleden schreven we op deze blog al eens over een uniek exemplaar van de Almanak voor wetenschap en geleerdheid. Van Gulik richtte zich ogenschijnlijk op een redelijk welgesteld publiek, en zijn almanakken waren soms bewerkingen van Franse uitgaven.

De almanakken van Van Gulik zijn over het algemeen goed terug te vinden in advertenties in de kranten uit die tijd. Begin december zien we vaak de eerste aankondigingen voor de nieuwe almanakken verschijnen. Vooral rond Sinterklaas, Kerst en het begin van het nieuwe jaar werden veel advertenties geplaatst. Voor De aangenaame tydkorter van 1786 vinden we de eerste advertentie in de Leydse Courant van 5 december 1785, en een dag later precies dezelfde tekst in de Rotterdamse Courant. Vervolgens volgen nog een handvol andere kranten, met de laatste advertentie op 2 januari in de Nederlandsche Courant. In december van 1786 begon de nieuwe ronde advertenties voor de almanakken van het volgende jaar.

Goudborduurselband

De advertenties maken duidelijk dat de koper van de almanak verschillende opties had. Zo kostte een exemplaar in een papieren bandje 15 stuivers, een luxere versie in marokijn 1 gulden en vier stuivers, en geschilderde bandjes 2 gulden. Ons exemplaar bevat twee schilderingen in een rococo omlijsting op het voor- en achterplat en lijkt dus te voldoen aan de meest luxe vorm die door Van Gulik werd aangeboden. Wat bij ons exemplaar echter vooral de aandacht trekt, is het goudborduursel. Hiervan is in de advertenties geen sprake, en roept de vraag op in hoeverre we hier met een gepersonaliseerde luxe variant te maken hebben.

Goudborduren is een verfijnde techniek waarbij met gouddraad decoratieve motieven worden aangebracht op textiel of leer. In de boekbindkunst werd deze techniek vooral gebruikt voor luxueuze boekbanden, vaak bestemd voor religieuze werken of kostbare handschriften, werken met een sterk persoonlijk karakter. In plaats van echt massief goud gebruikte men doorgaans verguld zilverdraad of zijden draad die was voorzien van een dun laagje goud. Nederlandse almanakken die op dergelijke wijze zijn ingebonden, komen zo goed als niet voor. Er zijn wel wat voorbeelden uit Parijs uit de jaren 1770 en 1780, maar dergelijk bindwerk was en bleef te allen tijde zeer exclusief.

Schilderingen op voor- en achterplat

De voorstellingen op het voor- en achterplat van ons exemplaar zijn enigszins macaber. Op het voorplat zien we Cupido met een lege pijlkoker. Hij staat op een aanlegplaats en overschrijdt de grens tussen leven (bloeiende bloemen) en dood (een donker landschap met dode bomen), met daarbij het motto “Je te vois icy perir il te faut comme moi mourir”. Vrij vertaald: Het liefst zie ik je sterven zoals ik zelf ben gegaan. Op het achterplat zit een gevleugelde Cupido ergens aan de kust en houdt een anker vast. Het motto “Je ne m’attache qu’au solide” betekent zoveel als ‘ik hecht mij alleen aan dat wat solide is’.

Het almanakje is opgeslagen in een met goud bestempeld rood marokijnen foedraaltje, aan de binnenkant bekleed met sierpapier. Alles bij elkaar is het een prachtig bewaard exemplaar dat is vervaardigd met zeer luxe materialen. De combinatie van materiaal, de sombere boodschap dat niemand aan de dood ontkomt, en Cupido, als symbool voor leven en liefde, geeft het een sterk memento mori-karakter. We zouden natuurlijk graag weten voor wie dit almanakje gemaakt is, maar over de achttiende-eeuwse eigenaar is helaas niets bekend.

Genoemde aanwinst

De aangenaame tydkorter, of almanach voor het jaar MDCCLXXXVI bestaande in uitgesochte vertellingen, zoetvloeiende versjes, enz. vercierd met XII fraai uitgevoerde kunstplaatjes. Amsterdam, J. van Gulik, [1785].  24mo (9.3 x 5.3 cm). Rijksmuseum Research Library BC KF 1 D 41. Inv. no. BI-2026- 0551.

Provenance: … ; purchased from Emil Offenbacher, 26 December 1960 by Cornelius J. Hauck; Sold at an auction, Christies, The History of the Book: The Cornelius J. Hauck Collection, 27-28 June 2006, no. 393, to Forum Rare Books; acquired by the museum, 2026.

---

Op de hoogte blijven van nieuwe aanwinsten en meer? Abonneer je op The Art of Information: