Duizend-en-een verhalen uit de achttiende en negentiende eeuw

Aanwinstenblog 2023/04

door Alex Alsemgeest

Conservator bibliotheek collecties

De Rijksmuseum Research Library beschikt al sinds de beginjaren van de bibliotheek over een aanzienlijke collectie almanakken. Uit negentiende-eeuwse titels als Amsterdamsche studenten-almanak, de Almanak voor de jeugd, de Almanak voor Hollandsche blijgeestigen en de Almanak voor het schone en goede blijkt al wat een variatie er binnen het genre bestaat, en daar ligt voor het Rijksmuseum precies de kracht. Almanakken waren er voor alle lagen van de bevolking, komen voor met fijne prentjes, grove houtsneden, luxe bandjes, papieren omslagen, bevatten bij uitstek elementen van volkscultuur, en bieden door dit alles de mogelijkheid om verschillende perspectieven te tonen en stemmen te laten horen. In de aanwinstenpresentatie van januari 2023 werd al in enkele zinnen beschreven dat er het afgelopen jaar een ‘grote verzameling’ almanakken was verworven. De hoogste tijd om deze eens wat nader te bekijken.

Almanakken

Almanakken zijn over het algemeen kleine handzame boekjes, geordend volgens de kalender, die sinds de zestiende eeuw grote populariteit genoten. Ze bevatten informatie over jaarmarkten en feestdagen, over de vertrektijden van de trekschuit en de tarieven van de post, met daarnaast de standen van zon en maan, weersverwachtingen voor het hele jaar, astrologische beschouwingen en toekomstvoorspellingen. De almanakken werden soms versierd met prentjes, en aangevuld met poëzie, liedjes, overdenkingen en aforismen.

Net als wij doen met een agenda, nam men aan het einde van het jaar vaak afscheid van de oude almanak en kocht weer een nieuwe voor het aankomende jaar. Hoewel almanakken in grote aantallen zijn gedrukt en wijdverspreid waren onder de bevolking, zijn er relatief weinig exemplaren bewaard gebleven. Soms komen we een almanak tegen die net iets extra’s heeft, zoals toen we vorig jaar een uniek exemplaar van de Almanach der weetenschappen en geleerdheid. Voor ’t jaar 1792 op het spoor kwamen. Deze bevatte niet alleen een twaalftal prentjes van Jan Gerritsz. Visser (1765-1821), maar was bovendien gebonden in een fraai en interessant bandje, waarvan een omschrijving stond in achttiende-eeuwse krantenadvertenties.

Van Zwaamen & Thompson

Als het al zo bijzonder is dat er een exemplaar van één specifieke almanak opduikt, hoe opmerkelijk is het dan wel niet als er in één klap een reeks opeenvolgende jaren van één titel aan de collectie kan worden toegevoegd? In de afgelopen maanden zijn er een dozijn almanakken van de Rotterdamse drukkers Dirk en Antoni van Zwaamen en hun opvolgers en partners als Jacobus Thompson in de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum opgenomen. De almanakken beslaan ruim een eeuw, daardoor zie je ook een aantal belangrijke maatschappelijke veranderingen in de tijd. Zo worden in 1831 voor de eerste keer niet meer de vertrektijden van de trekschuiten en postkoetsen genoemd, maar van stoomboten en diligences.

De oudste door Van Zwaamen uitgegeven almanak die aan de collectie is toegevoegd is Pieter van Bezooyens gepriviligeerde Rotterdamschen almanach, op’t iaar … 1762. Uit dit exemplaar blijkt goed dat een ‘almanak’ in de praktijk soms veel meer gedrukte werkjes kon bevatten. Naast het almanakje, heeft het bandje nog twaalf andere werkjes, met titels als Het aardig, koddig en zeer vermakelyk heeren en juffers speel-reisje, Vervolg van het vermakelyke studenten grapje en andere snakeryen, De wonderbare en ongemeene zeldzame geschiedenis die een vleeshouwers familie en De aardige en zeer vermakelyk zingende vinke-vanger. Stuk voor stuk onbekende volksverhalen, veelal geïllustreerd met grove houtsneden.

Guinea, Haarmode en Sprekende Schilderijen

De samenstelling van zo’n bandje laat zien dat er naast het feitelijke almanakdeel, veel ruimte was om prentjes, liedjes en volksverhalen mee te laten binden. Dergelijke ‘almanakdeeltjes’ waren bij de boekhandelaar in voorraad, en werden mogelijk ook regelmatig herdrukt, waardoor je dezelfde tekstjes en liedjes soms in almanakken van verschillende jaren terug kunt vinden. Ook een ander almanakje, Van Zwaanens nieuwen almanach op ’t jaar … 1770, bevat meegebonden verhalen, waaronder opmerkelijk genoeg ook weer volstrekt onbekende teksten. Neem bijvoorbeeld een katern van twaalf pagina’s onder de titel Vervolg, en het overige van de omstandige beschryving van Guinea: als mede de handelwyze der inwoonders.

Naast volksliteratuur, liedjes en spannende reisbeschrijvingen, deden ook de humoristische werkjes het goed als opvulling van de almanak. In de Oprechte Utrechtschen almanach  op’t jaar … 1790 zijn onder meer een aantal karikaturale werkjes meegebonden waarin de haardracht van mannen en vrouwen op de hak wordt genomen, zoals Derde vervolg van de zegepraal der mode, of De triompheerende kapseldragt der jonge dames en heeren en Het tooneel der zogenaamde Henri-Quatre mode. Weer iets heel anders zijn de Spreekende schilderytjes, een soort zedenlessen die onder meer zijn opgenomen in ons recent verworven exemplaar van Van Zwaamens en Thompson’s almanach, op ’t jaar … 1807.

KOG Almanakken

Niet alleen de Rijksmuseum Research Library, maar ook het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (KOG) beschikt over een aanzienlijke collectie almanakken. Deze zijn naast elkaar in de studiezaal van het Rijksmuseum in te zien. Parallel aan de aanwinsten voor het Rijkmuseum, heeft het KOG ook een aantal bijzondere exemplaren aan de collectie toe kunnen voegen. Om te beginnen drieënveertig delen van de Stichtse almanak uit de periode 1731-1806. Deze Utrechtse almanak bestond ogenschijnlijk steeds uit vier delen die elk jaar terugkwamen. Naast het feitelijke almanakdeel waren dat: Ordre van de wachten, der respectieve officieren, en borgeren der stad Utrecht, een Naamwyzer … van de regenten der stad Utrecht, en een Commissie boekje.

Verschillende jaren van deze Stichtse almanak, als ook van de bijgebonden deeltjes, zijn nog niet eerder geregistreerd door de nationale bibliografie voor boeken gedrukt tot 1801 (STCN), wat wil zeggen dat onze exemplaren mogelijk de enig overgebleven exemplaren in een publieke collectie zijn. Wat in ieder geval uniek is, is dat er zo veel exemplaren uit de reeks op één plaats worden bewaard. Over de voor het KOG verworven almanakken verschijnt binnenkort een afzonderlijke blog op de website van het KOG.

Vuilniskarlieden en puinhaalders

Hoewel de lange reeksen van almanakken vanzelfsprekend tot de verbeelding spreken, gaat er soms een complete wereld schuil achter de details in één specifieke almanak. Zo is er een almanak van Van Zwaamen en Thompson die gebonden is in een omslagje waarop het wapen van Rotterdam en de tekst ‘De Vuilniskar-lieden der Wijk wenschen u veel heil en zegen in het Nieuwejaar’ staat. In de vorm van een almanak kennen we geen tweede exemplaar, maar de nieuwjaarswens past wel in een lange traditie van feestwensen die door verschillende beroepsgroepen werden uitgedeeld. In Rijksstudio komen we plano’s – eenzijdig bedrukte ongevouwen vellen – tegen met voorbeelden van straatvegers, schoonmakers en puinhaalders.

Almanakken voor en door vrouwen

Een heel ander type verhaal komt naar voren uit de Almanach tot nut en vermaak; voor het schrikkeljaar MDCCLXXXIV [1784]. Hierin staat een betoog van acht pagina’s onder de titel ‘Bewys dat er ook vrouwen op de academien mogen gepromoveerd worden’. Bijna een eeuw vóór Aletta Jacobs lijkt dat toch een opmerkelijk progressieve tekst, of in ieder geval een duidelijke aanwijzing dat dergelijke ideeën in de achttiende eeuw al onder het volk circuleerden.

Vrouwen waren in de achttiende eeuw sowieso een belangrijke doelgroep voor de verkoop van almanakken geworden. Een van de mooiste voorbeelden is de Almanak voor vrouwen door vrouwen, uitgegeven vanaf 1792 door Catharina Dóll Egges en met bijdragen van wel honderd vrouwen, waaronder grote namen als Aagje Deken, Petronella Moens, Betje Wolff en Maria Petronella Elter. Het Rijksmuseum beschikte al sinds 1917 over één deeltje van deze almanak uit 1800, de afgelopen maanden zijn er nog een handvol delen uit andere jaren in de collectie opgenomen.

Almanakonderzoek

In deze blogpost komen we natuurlijk niet veel verder dan wat krassen aan de oppervlakte. Het is vooral een manier om te laten zien wat een enorme variëteit aan verhalen er aan de collectie is toegevoegd en op welke manieren dat met de bestaande collectie van het Rijksmuseum te verbinden is. Het perspectief van de Almanak voor vrouwen door vrouwen sluit bijvoorbeeld goed aan bij het onderzoeksproject Vrouwen van het Rijksmuseum . Voorts zijn de prentjes uit verschillende almanakken vaak van de hand van makers die elders al ruimschoots in de collectie van het Rijksmuseum vertegenwoordigd zijn, en ook historisch zijn er tal van verbanden te leggen tussen de almanakken en andere collecties in het museum. Per slot van rekening is ook de beroemdste almanak van Nederland in het Rijksmuseum te vinden: het exemplaar dat Willem Barendsz en zijn mannen hadden meegenomen naar Nova Zembla, en daar in de negentiende eeuw bij opgravingen uit het ijs gehaald is.

Het wetenschappelijk onderzoek naar almanakken in Nederland heeft zich veelal geconcentreerd op de zeventiende eeuw, waarbij met name het werk van Jeroen Salman genoemd mag worden. Voor de achttiende en de negentiende eeuw bestaan verschillende interessante artikelen, maar een alomvattend overzicht ontbreekt vooralsnog. Een groot deel van de almanakken die de Rijksmuseum Research Library heeft kunnen verwerven stammen precies uit deze tijd. Een aanzienlijk deel is over een periode van vijftien jaar bijeengebracht door Edwin en Liesbeth Bloemsaat en afgelopen zomer aangekocht door het museum. Zowel door eigen speurwerk van de bibliotheek, als door aanvullingen van particulieren, is de almanakcollectie in het afgelopen jaar echter nog veel verder gegroeid. Het is aan ons om de almanakken systematisch in kaart te brengen en te verbinden met andere collecties, zodat een nieuwe generatie onderzoekers ermee aan de slag kan gaan en de verschillende perspectieven die uit de almanakken naar voren komen ten volle te benutten.

Recent verworven almanakken

In totaal zijn er in het afgelopen jaar circa honderd achttiende- en negentiende-eeuwse almanakken verworven. Veel van deze almanakken bevatten bijgebonden deeltjes, waardoor er sprake is van ongeveer vierhonderd titels die aan de catalogus toegevoegd moeten worden. De drieënveertig delen van de Stichtse Almanak bestaan bijvoorbeeld alleen al uit bijna tweehonderd losse werkjes. Een substantieel aantal almanakken en toegevoegde deeltjes is bovendien in geen enkele publieke collectie aanwezig, wat betekent dat ze één voor één door de collega’s van de bibliotheekadministratie beschreven dienen te worden. Onderstaand overzicht is gemaakt op basis van de verschillende titels, de losse deeltjes zijn slechts in een opsomming vermeld. In de catalogus van de Rijksmuseum Research Library zijn ze [op termijn] echter wel degelijk allemaal terug te vinden.

Aanwinsten

Van Zwaamen en Thompson

1. Pieter van Bezooyens gepriviligeerde Rotterdamschen almanach, op’t iaar ons Heeren Jesu Christi, 1762. Te Rotterdam: gedrukt by Dirk en Anth. van Zwaamen, [1762]. Gebonden met: Pieter van Bezooyens gepriviligeerde Rotterdamschen tydwyzer [1762] ; Hoogste en laagste water-getyden [1762] ; Den opregten onvervalsten Italiaanse waarzegger [1762] ; Het aardig, koddig en zeer vermakelyk heeren en juffers speel-reisje ; Vervolg van het vermakelyke studènten grapje ; Het ongemeen wonderbare en opmerkenswaardige voorval ; De ongemeene zeldzame geschiedenis van de zoogenaamde princes ; De wonderbare en ongemeene zeldzame geschiedenis die een vleeshouwers familie ; De wonderbare en ongemeene zeldzame geschiedenis van een ryke me-vrouw ; De aardige en zeer vermakelyke matroos ; De aardige en zeer vermakelyk zingende vinke-vanger ; Kort kronykxken [1762]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 31].
2. Van Zwaamens nieuwen almanach op ’t jaar ons Heeren Jesu Christi 1770. Te Rotterdam,: gedrukt by Dirk en Antoni van Zwaamen, [1770]. Gebonden met: Vervolg, en het overige van de omstandige beschryving van Guinea: als mede de handelwyze der inwoonders. Bevat tevens: Het kleyn verbetert specie-boekje ; Uitrekening van ’t verschil der graanzakken ; Prognosticatie voor ’t jaar 1770. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 B 34].
3. Oprechte Utrechtschen Almanach op ’t jaar onzes Heeren Jesu Christi 1790. Te Rotterdam: gedrukt by Anthoni van Zwaamen, Jacobus Thomson, [1790]. Gebonden met: Den opregten italiaansche waagzegger [1790] ; Derde vervolg van de zegepraal der mode ; Het tooneel der zogenaamde Henri-Quatre mode ; Mal mortje mal kindje ; Krispyn, cassier en dokter ; ’t Soldaaten leven ; Korte kronyk [1790]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 30].
4. Van Zwaamens en Thompson’s almanach op’t iaar onzes Heeren Jesu Christi 1807. Te Rotterdam: gedrukt by Anthoni van Zwaamen, en Jacobus Thompson, [1807]. Bevat: Dagtafel der hoogste en laagste watergetyden voor’t jaar 1807 ; Speekende schilderytjes ; Vermeerderd specieboek ; Uitrekening van ’t verschil der graanzakken. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 B 35].
5. Van Zwaamens en Thompson’s almanak, op ’t jaar onzes Heeren Jesu Christi 1813. Te Rotterdam: by J.J. Thompson, [1813]. Bevat: Tydwyzer ; Astrologische aanteekeningen ; Sprekende schilderijtjes ; Bundeltje van nieuwe raadsels. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 B 36].
6. Van Zwaamens en Thompson’s almanak, op ’t jaar onzes Heeren Jesu Christi, 1815. Te Rotterdam: gedrukt by J.J. Thompson, [1815]. 8vo. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [347 C 35].
7. Van Zwaamens en Thompson’s almanak. Op ’t jaar onzes Heeren Jezu Christi, 1817. Te Rotterdam: gedrukt by J.J. Thompson, [1817]. 4to. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 35 ].
8. Van Braam’s en Thompson’s koopmans-, kantoor- en schrijfalmanak, voor ’t jaar onzes Heeren Jezu Christi, MDCCCXXI. Te Rotterdam: bij Jacobus J. Thompson, [1821]. 4to. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 A 14].
9. Van Zwaamens en Thompson’s almanak op ’t schrikkeljaar onzes Heeren Jezu Christi, 1824. Te Rotterdam : gedrukt by J:J: Thompson, [1824]. Bevat: Tydwyzer ; Beschrijving der Europesche volkeren ; Liederen tot nut en vreugd. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 36].
10. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak, voor het jaar onzes Heeren Jezus Christus 1826. Te Rotterdam: by Gebroeders Thompson, [1826]. 8vo. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 37].
11. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak op het jaar onzes Heeren Jesu Christi, 1830. Te Rotterdam: by gebroeders Thompson, [1830]. 4to. Provenance: Uit de collectie van Gerrit Komrij. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 38].
12. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak, voor het jaar onzes Heeren Jezus Christus 1831. Te Rotterdam: bij T.L. Thompson, [1831]. 8vo. Provenance: Uit de collectie van Gerrit Komrij. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 39].
13. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak, voor ’t jaar onzes Heeren Jesu Christi 1831. Te Rotterdam: gedrukt by T.L. Thompson, [1831]. 12mo. Bevat: Merkwaardige levensbijzonderheden van beroemde vaderlandsche mannen ; Specieboek ; Tafel van vergelyking der oude graanmaat met de nieuwe Nederlandsche. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 40].
14. Van Braam’s en Thompson’s koopmans kantoor- en schrijfalmanak voor het schikkel jaar onzes Heeren MDCCCXXXII. Te Rotterdam: bij T.L. Thompson, [1832]. 24mo. Gebonden in groen perkament, met een potloodje (uit de tijd?). Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 B 30].
15. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak op het jaar onzes Heeren Jesu Christi, 1834. Te Rotterdam: by T.L. Thompson, [1834]. 4to. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [347 A 31.
16. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak op het schikkel-jaar onzes Heeren Jesu Christi, 1840. Te Rotterdam: by M.C. Mulders, [1840]. 4to. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [347 A 32].
17. Van Zwaamen’s en Thompson’s almanak voor het schikkeljaar onzes Heeren Jesu Christi, 1884. Rotterdam: bij E. de Bont & Zoon, [1884]. 16mo. Gebonden in perkament met op het voorplat het wapen van Rotterdam, en op het achterplat de tekst ‘De vuilniskar-lieden der Wijk wenschen u veel Heil en Zegen in het Nieuwejaar.’Bevat: Tafel der hooge en lage water-getijden ; Reiswijzer ; Dokter Herschell’s weêrwijzer ; Plaatjes met bijschriften ; Dichtstukjes en doolhof ; Zangstukjes ; Anecdoten. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 B 37].

Almanak voor vrouwen door vrouwen

1. Almanak voor vrouwen door vrouwen, het jaar 1797. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [I348 B 33].
2. Almanak voor vrouwen door vrouwen, het jaar MDCCCVI. Te Amsterdam: by de Wed. E.J. Dóll, [1806]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 22].
3. Almanak voor vrouwen door vrouwen, het jaar MDCCCVII. Te Amsterdam: by de Wed. E.J. Dóll, [1807]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 25].
4. Almanak voor vrouwen door vrouwen, het jaar MDCCCIX. Te Amsterdam: by de Wed. E.J. Dóll, [1809]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 23].
5. Almanak voor vrouwen door vrouwen voor het jaar 1823. Te Rotterdam: Mensing en Van Westreenen, [1823]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 24].

Overige recent verworven almanakken Rijksmuseum Research Library

1. Naamwyzer, waar in vertoond worden de naamen en woonplaatsen van haar Ed:Gr: Achtb. De heeren regeerders der stad Amstelredam, deze jaars 1750. t’Amstelredam: by Petrus Schouten, [1750]. 12mo. Heerenboekje bestaande uit 12 delen, waaronder Naamboekje van de Wel Ed. Heeren der Hoge Indische Regeringe … op Batavia ; Naamlyst der Generaals Directeurs geregeert hebbende over de Noord- en Zuydkust van Africa ; en De Hoge Regering, mindere collegien, en bedienden der Provincie van Suriname. Gebonden in groen perkamenten band met stempel van het Departement van Zeezaken. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [348 B 31].
2. Almanach tot nut en vermaak; voor het schrikkeljaar MDCCLXXXIV. Te Amsteldam: by J.B. Elwe, 1784. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 21].
3. Almanach der weetenschappen en geleerdheid. Voor ’t jaar 1791. Te Amsterdam: by J. van Gulik, [1791]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 32].
4. Almanach der weetenschappen en geleerdheid. Voor ’t jaar 1792. Te Amsterdam: by J. van Gulik, [1792]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [345 A 61].
5. Nieuwe geinventeerde tyd-tafel of altoosduerende almanack. Tot Amsterdam: N.T. Gravius, [1804]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 20].
6. Almanak van en voor Nederlandsche vrouwen, voor het schrikkeljaar 1828. Te Amsterdam,: by De Gebroeders Diederichs, 1828. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 26].
7. Altoosdurende almanak. Groningen: M.N. de Vries, [1834?]. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [307 F 27].

Almanakken voor het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap

1. Stichtse Almanak. Serie van 43 delen die zijn verschenen tussen 1731 en 1806, met in totaal meer dan 100 zelfstandige uitgaven die zijn bij gebonden, voor een belangrijk deel bibliografische unica, enkele met manuscript annotaties. Aanwezige delen: 1731, 1733, 1734, 1736-1739, 1758, 1762-1770, 1773-1779, 1781-1786, 1792, 1795-1806. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].
2. Snapsters nieuwe-jaars geschenk, voor de waare oranje vrienden, en almanach voor het jaar 1789 [-1793]. Orangistisch gekleurde almanak van de fictieve auteurs Anne en Janne Moer. 5 delen van verschenen tussen 1789 en 1793, in oorspronkelijke bedrukte omslagen van oranje papier. Snapster wil zoveel zeggen als ‘roddelaarster’, wat een interessant perspectief biedt op de revoluties van 1787 en 1795. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].
3. D’erven Stichters comptoir almanach Op ’t Jaar onses Heeren Jesu Christi, 1765. Tot Amsterdam, by d’erfgen: van de wed: C. Stichter, [1765]. Perkament. Doorschoten met (19^e-eeuwse) annotaties. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].
4. D’erven Stichters comptoir almanach Op ’t Jaar onses Heeren Jesu Christi, 1776. Groen perkament met zilverstempeling. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].
5. D’erven Stichters comptoir almanach Op ’t Jaar ons Heeren Jesu Christi, 1777. Groen perkament met zilverstempeling. Bevat tevens 60 blanco bladen met op 46 daarvan een handschrift met onder meer huizenprijzen en boedelinformatie van Amsterdamse huizen in 1777. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].
6. D’erven Stichters comptoir almanach, op’t schrikkel-iaar […] 1784. Tot Amsterdam, by d’erfgen: van de wed: C. Stichter, [1784]. Perkament met zilverstempeling. Bevat tientallen handgekleurde, uitgeknipte en ingeplakte plaatjes. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].
7. D’erv. Stichters comptoir almanach, voor ’t jaar […] 1806. Groen perkament met zilverstempeling. Rijksmuseum Research Library, plaatskenmerk [In bewerking].