Aanwinstenblog 2022/03

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Zondag 23 januari is het 443 jaar geleden dat een aantal Nederlandse gewesten zich verenigden in de Unie van Utrecht. Het is niet direct een jubeljaar om lang bij stil te staan, maar vormt wel een goede aanleiding om een recente aanwinst van de Rijksmuseum Research Library onder de aandacht te brengen: een achttiende-eeuwse uitgave van documenten die gerelateerd zijn aan de Unie van Utrecht. Hoewel de tekst van het verdrag belangrijk is, laat deze uitgave uit 1778 vooral zien hoe typografie, formaat, bandversiering en andere materiële aspecten van het boek een rol speelden bij het verkopen van een politieke boodschap.

Unie van Utrecht

De Unie van Utrecht is een staatkundig verdrag tussen een aantal Nederlandse gewesten dat op 23 januari 1579 in Utrecht in werking trad. Er was door de gewesten afgesproken dat zij op het gebied van defensie, belasting en religie als eenheid zouden opereren, primair om elkaar bij te staan in de strijd tegen Spanje. In de praktijk fungeerde het verdrag al snel als een soort grondwet en tegenwoordig wordt het samen met het Plakkaat van Verlatinghe uit 1581 beschouwd als een van de ‘geboortepapieren’ van de Nederlandse staat.

In de aanloop naar het 200-jarig jubileum van de Unie werd in 1777 voorgesteld om de originele stukken die zich in de archieven van de toenmalige Raad van State bevonden op een zo authentiek mogelijke wijze uit te geven. Door secretaris Ignatius Johannes van Hees werd er nauwlettend op toegezien dat de juiste spelling, interpunctie en doorhalingen uit de archiefstukken werden overgenomen. Ook het formaat van het papier en de plaats van de handtekeningen op de pagina’s werden één-op-één vergeleken met de originelen. Het werk werd vervolgens in 1778 door Johan Enschedé in Haarlem gedrukt, met afgietsels van de originele gotische letters die staatsdrukker Aelbrecht Hendricksz in 1578 in Delft reeds gebruikte. Als laatste werden de handtekeningen van de zestiende-eeuwse ondertekenaars op de juiste plaats tussen de regels gedrukte tekst gegraveerd.

Authenticiteit en Legitimiteit

De uitgave laat mooi zien – voor wie daar nog aan twijfelt – dat een boek zo veel meer is dan de tekst. Materiële aspecten zoals de oude gotische letter en de nauwkeurig nagemaakte handtekeningen van de grondleggers van de Republiek, moesten een gevoel van authenticiteit oproepen. Het moest voelen alsof je de eeuwenoude stukken écht in handen had. Maar voor wie was deze uitgave nu eigenlijk bedoeld?

De directe aanleiding voor de uitgave van de stukken was de viering van het 200-jarig jubileum van de Unie van Utrecht in 1778 en 1779, maar op de achtergrond speelde een debat over de constitutionele basis van de Republiek een rol. De briljante jonge jurist Pieter Paulus (1753-1796) werkte sinds 1775 aan een vierdelige studie Verklaring der Unie van Utrecht, waarbij hij een ander standpunt innam dan de Raad van State. Zonder hier in achttiende-eeuwse staatsrechtelijke discussies verstrikt te willen raken, kunnen we stellen dat de zittende macht er belang bij had om het debat over de Unie van Utrecht in eigen hand te nemen. Dat deden zij niet alleen door de originele stukken bijeen te brengen en uit te geven, maar ook door een deel van de oplage op min-of-meer uniforme wijze in te laten binden, met op het voorplat een vergulde generaliteitsleeuw. De luxe-exemplaren werden uitgedeeld aan alle notabelen in de Republiek. Zij kregen zo niet alleen een soort facsimile van de constitutionele basis onder de Republiek in handen, maar ook nog eens in een materiële vorm die duidelijk maakte bij wie de macht in 1778 lag.

Exemplaren in het Rijksmuseum

In de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum waren al twee exemplaren van de uitgave uit 1778 aanwezig [302 E 18 en 305 B 10], terwijl er ook in de collectie van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap een exemplaar te vinden is [KOG OG 49]. Geen van deze drie exemplaren heeft echter de karakteristieke band met de leeuw op het voorplat. De eerste twee exemplaren zijn vooral van documentair belang voor de publicatiegeschiedenis, omdat ze in manuscript de aanwijzingen van secretaris Van Hees bevatten over de plaats waar de handtekeningen precies gegraveerd moesten worden, maar de banden zijn van veel latere datum. Het KOG-exemplaar is ingenaaid in een omslag van sierpapier.

Het recent verworven exemplaar mét de vergulde leeuw op het voorplat vertelt het hele verhaal van deze uitgave. De band is vervaardigd door de Tweede Stadhouderlijke Binderij en komt overeen met exemplaren waarvan we weten dat ze in collecties van bestuurders hebben gezeten, zoals het exemplaar dat ooit toebehoorde aan Hendrik Fagel de Oude, en nu onderdeel is van de Fagel Collectie van the Library of Trinity College Dublin.

Het is met andere woorden een object met museale waarde, en daar kunnen we best nog eens bij stilstaan als over zeven jaar het 450-jarig jubileum van de Unie van Utrecht op de agenda staat.

Genoemde aanwinst

Extract uit de resolutien van de edele mogende heeren Raaden van Staate der Vereenigde Nederlanden. Donderdag den 28. augusti 1777 (Colofon: Haarlem: Johannes Enschedé en zoonen, 1778). Uitgave van documenten met betrekking tot de Unie van Utrecht met gebruikmaking van 16e-eeuws typografisch materiaal van Aelbrecht Hendricksz, voorafgegaan door een resolutie van de Raad van State, uitgegeven 28-08-1777. Standplaats 334 G 27.

Voor meer over de banden, zie Jan Storm van Leeuwen, Dutch decorated bookbinding in the eighteenth century (’t Goy-Houten: HES and De Graaf, 2006), vol. II, p. 168-169.