Zes pastelkleurige bandjes met beschouwingen over de natuur

Aanwinstenblog 2023/03

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Recent heeft de Rijksmuseum Research Library een prachtexemplaar van Le Musée des Dames et des Demoiselles uit 1825 aan de collectie toe kunnen voegen. Het gaat om een set van zes pastelkleurige bandjes in een overdadig gedecoreerde en vergulde kartonnen doos. De werkjes behandelen stuk voor stuk aspecten van de natuurlijke wereld, van bloemen tot vogels, die geschikt werden geacht als studieobject voor jonge vrouwen. Het geheel vormt een charmant stukje vakwerk uit het begin van de negentiende eeuw, maar wat hebben we nu eigenlijk in handen?

Boeken voor jonge vrouwen

In de tweede helft van de achttiende eeuw kregen uitgevers steeds meer nieuwe groepen lezers in het vizier, waaronder ook jonge vrouwen. Steeds vaker richtte de uitgever zich al op de titelpagina rechtstreeks tot een publiek van meisjes of jongedames. Er verschenen onder meer romans, dichtbundels en almanakken, en ook boeken met een duidelijke educatieve inslag. Soms leverde dat in onze ogen wat truttige titels op als Meisjesvreugde of Keetje’s liefste popje, twee kinderboeken die we toevallig recent als onderdeel van een schenking hebben gekregen, maar er zijn ook genoeg voorbeelden van boeken waarin een meer radicale boodschap voor en door vrouwen naar voren kwam.

In de educatieve genres was de natuurlijke wereld een populair onderwerp. Niet alleen in Frankrijk, maar ook in Nederland, Duitsland, Engeland en andere landen verschenen vereenvoudigde beschrijvingen van de natuur, gericht op een jong publiek. Een populaire vorm was de samenspraak, zoals in het boekje Die redende Thiere über menschliche Fehler und Laster, die afgelopen jaar te zien was als onderdeel van de tentoonstelling Clara, of poëzie, zoals in het recent verworven boekje A poetical description of beasts, with moral reflections for the amusement of children.

Gedomesticeerde natuur

Le Musée des Dames et des Demoiselles moet beschouwd worden tegen deze achtergrond, maar waar bovenstaande boekjes goedkope uitgaven voor de jeugd waren, is Le musée duidelijk bedoeld voor de meer gegoede jongedames. De metafoor van het museum in de titel geeft de boekjes de benodigde educatieve laklaag. Zeker in het negentiende-eeuwse Frankrijk had le musée betekenis als plaats waar natuur, wetenschap en kunst werden verzameld en tentoongesteld. De jonge lezers krijgen dus een gecomprimeerd stukje van de wereld voorgeschoteld, waarbij natuurlijk de vraag is wélk stukje er voor een bepaald leespubliek geschikt werd geacht.

In het geval van Le Musée des Dames et des Demoiselles zijn het respectievelijk delen over bloemen, fruit, vogels, insecten, vlinders en mineralen, losjes gekoppeld aan de rijken van de natuur. Elk deeltje bevat een handgekleurd prentje dat een klein inkijkje in het betreffende stukje van de natuur biedt. Zo zien we bijvoorbeeld acht vogels, twaalf bloemen en acht vlinders. Het betreft bovendien geen wilde natuur, maar bloemen in de vorm van een boeket, of vooruit, een paar kevers die harmonieus tegen een steen opkruipen. De tekstjes zijn informatief, maar zonder wetenschappelijke pretentie. Nooit wordt er naar andere literatuur verwezen. Bekende naturalisten als Linnaeus, of zelfs een Fransman als De Buffon, worden nooit bij naam genoemd.

Pastelkleurige bandjes en een vergulde opbergdoos

Dat uitgever Marcilly Ainé zich op een heel specifiek deel van de markt richtte, blijkt ook uit andere titels die hij op de markt bracht, zoals Flore des dames et des demoiselles, of werkjes in vergelijkbare uitvoeringen, zoals La France en miniature. Het ging om uitgaven in fraai gekleurde bandjes, met fijne prentjes en overdadige decoraties. De uitgaven werden bovendien geleverd in een begeerlijk doosje. Zo zitten onze zes bandjes in een in reliëf bewerkte en vergulde kartonnen doos in empire stijl, een prachtig staaltje van Parijse papierkunst uit het begin van de negentiende eeuw. De uitgever speelde hiermee zowel qua inhoud als vorm duidelijk in op een publiek van gegoede jongedames. In ons geval is de doos versierd met een kalligrafische titel op groen papier, maar er zijn ook varianten bekend met een illustratie op de doos.

Provenance

We weten helaas niet wie de eerste eigenaar van deze boekjes is geweest. Het liefst hadden we er de naam van een jonge vrouw aan kunnen koppelen om te kunnen zeggen dat de boekjes hun doel niet gemist hebben. Wie het ook geweest is, het is iemand geweest die goed voor de boekjes heeft gezorgd, want ze zijn in nagenoeg perfecte staat. Alle zes de deeltjes hebben op het binnenplat het ex libris van François Boucher. Waarschijnlijk is dat de Franse kunsthistoricus François Leon Louis Boucher (1885–1966), die een aantal standaardwerken over mode en kostuum heeft gepubliceerd. Zo zijn de boekjes die in de vroege negentiende eeuw het museum naar jongedames moest brengen, al snel zelf studie- en of verzamelobject geworden. In de collectie van het Rijksmuseum nemen ze een plaats in op het snijvlak van boekkunst, visuele cultuur en de rol van vrouwen in de vroege negentiende eeuw.

Le Musée des Dames et des Demoiselles is een fraai voorbeeld van de steeds duidelijkere plaats die jonge vrouwen als consument op de boekenmarkt innamen. In dit geval als consument, maar in een volgende blogpost besteden we ook aandacht aan de actieve en soms zelfs activistische rol die vrouwen bij de productie van boeken opnamen. Hopelijk draagt dat vanuit de Rijksmuseum Research Library bij aan een bewustwording van het genderperspectief en een duurzame inbedding van vrouwelijke verhalen in een museale context.

Genoemde aanwinsten