Geschiedenis, racisme en identiteit: een materiële verleiding

Aanwinstenblog 2023/08

door Alex Alsemgeest

Conservator bibliotheek collecties

In de collectie van de Rijksmuseum Research Library zijn de afgelopen jaren een drietal werken van de Amerikaanse boekkunstenaar en prentmaker Tia Blassingame opgenomen. Blassingame werkt op het snijvlak van boekkunst, geschiedenis en materialiteit en stelt met haar werk historisch en eigentijds racisme in de Verenigde Staten aan de orde. In haar ontwerpen combineert zij elementen van onder meer concrete poëzie, typografie, prentkunst, papier maken, druktechniek en boekbindkunst. Recent was Blassingame op bezoek op de Studiezaal van het Rijksmuseum en keken we samen naar haar werk. Het leverde een gesprek op over het gewicht van de geschiedenis, het belang van woorden en terminologie, en de rol van kunstenaarsboeken in de dialoog. Hoogste tijd voor een introductie van de kunstenaar en haar werken die zijn opgenomen in de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum.

Tia Blassingame

Tia Blassingame is als Assistant Professor of Book Arts verbonden aan Scripps College in Claremont, California. Ze is de directeur van Scripps College Press en eigenaar van de Primrose Press, waar haar boeken verschijnen. In haar colleges komen druktechnieken en boekkunst aan de orde, maar deze zijn onlosmakelijk verbonden met vraagstukken over geschiedenis, ras en identiteit. Zo blijkt ook uit haar colleges met titels als Race & Identity in Book Arts en Representing Blackness. Waar recentelijk met de opkomst van de Black Lives Matter beweging meer bewustzijn voor deze thematiek is gecreëerd, is Blassingame al jaren met haar positionering als zwarte kunstenaar bezig. Zij vraagt zich op haar beurt af of de kunstenaars die zich na 2020 op dit onderwerp hebben gestort, daar over tien of twintig jaar nog steeds mee bezig zijn.

Voor Blassingame zijn technologie, design en esthetiek op verschillende lagen verbonden met racisme. Zelf laat ze zien hoe ze deze technieken in kan zetten voor een genuanceerde discussie over ras en racisme. Naar eigen zeggen verleidt ze de lezer door het gebruik van materialen, tactiele ervaring, kleur en ritme om los te komen van een primaire respons om te vluchten, of de discussie over racisme te vermijden. Ze decentraliseert hierbij het boek, en richt zich op de ruimte tussen de kunstenaar, de conservator, de verzamelaar, de professor, de student en de instituten waaraan zij verbonden zijn.

Materialiteit en Tactiele ervaring

Kunstenaarsboeken hebben het vermogen om de kijker een dialoog aan te laten gaan met het object, zonder verstrikt te raken in woorden. Zo maakt Blassingame bijvoorbeeld gebruik van historische lettertypen om op subtiele wijze het gevoel van de periode waar zij over schrijft op te roepen. De kleuren die zij in haar werken gebruikt zijn over het algemeen zacht, en bestaan in een groot aantal bruintinten. De kleur vormt een prettige, rustige achtergrond en draagt op die manier bij aan de leeservaring.

In een interview van enkele jaren geleden, gaf Blassingame aan dat zij van jongs af aan geraakt werd door het feit dat leraren, klasgenoten en kunstenaars de kleur bruin omschreven als lelijk of onaantrekkelijk, waar zij het pertinent mee oneens was als zij naar haar eigen handen en armen keek. Het felle witte papier dat wij overal om ons heen zien komt op haar over als onnatuurlijk en zij stimuleert haar studenten dan ook om te experimenteren met het gebruik van andere kleuren.

Persimoen

Soms is het gebruik van kleur impliciet, maar in een aantal gevallen licht Blassingame de techniek toe in het colofon. Aan het papier van Colored: A Handbook ligt bijvoorbeeld een proces van dertig dagen ten grondslag. Eerst is het verschillende keren geverfd om een diepe bruine tint te creëren, en vervolgens gepolijst om het een lakachtige glans te geven. De kleurstof is afkomstig van het sap van de Amerikaanse persimoen (Diospyros virginiana), een boom uit de Ebenaceae (‘ebony’) familie.

De persimoen heeft een diepe culturele betekenis in grote delen van de Verenigde Staten. Het was onderdeel van het dieet van de oorspronkelijke bewoners, werd geprezen door Europese ontdekkingsreizigers en was ook geliefd bij alle latere Amerikanen. De boom was winterhard, groeide bijna overal en droeg veel vruchten. Daardoor gold hij als een sociale gelijkmaker, die dwars door alle sociale en economische grenzen heen werd gewaardeerd om zijn zoete vruchten. In hoeverre deze geschiedenis daadwerkelijk kleeft aan het papier van de boeken van Blassingame, is afhankelijk van het pad dat je als lezer aflegt.

I am / You are

In het tweeluik I am (2018) en You are (2019) komt nauwelijks tekst voor. In het eerste werk, dat niet in het Rijksmuseum aanwezig is, stelt de kunstenaar zich op als representant voor de slachtoffers van politiegeweld. Waar zij in de praktijk geen zeggenschap hebben over de beelden van het geweld die in de media worden gedeeld, neemt Blassingame hier de controle door te spelen met kleur, schaal en oriëntatie. De bijschriften tonen de raciale profilering waar Afro-Amerikaanse slachtoffers aanhoudend mee te maken hebben.

In You are onderzoekt Blassingame wat het betekent om een zwarte vrouw te zijn, door gebruik te maken van het palet aan termen dat gebruikt wordt voor de witte vrouw. De portretten in You are dragen een echo van de Hallmark idylle in zich. In de bijschriften zit, afhankelijk van jouw positie als lezer, een bevestiging dan wel een kritische reflectie op de waardering van de vrouw in Amerika. Zwarte meisjes, zo stelt Blassingame, worden zelden gezien als onschuldig of als kind.

Handbooks

De serie ‘Handbooks’ bestaat inmiddels uit vier titels: Negroes: A Handbook (2015), Colored: A Handbook (2020), African American: A Handbook (2020), Black: A Handbook (2022). Twee daarvan, Colored en Black, zijn opgenomen in de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum. Bij het verschijnen van het eerste deel in 2015, schreef Blassingame ‘What would it look like if each African American man, woman, and child had a handbook? A guidebook that would give you insight into who they are, what they feel, their accumulated experiences.’ Bij het vierde deel uit 2022, lezen we ‘Black: A Handbook continues the artist’s discussion of race while exploring paper transformation- sifting the texture, surface, color, presence of a simple piece of paper.’

In de handboeken komen alle elementen van het werk van Blassingame samen. De vragen over ras en racisme, de materiële focus, het gebruik van veel verschillende technieken, de zachte kleuren en ook de verbondenheid met geschiedenis met een duidelijke locus en biografische kern. De kleuren in Negroes zijn bijvoorbeeld geïnspireerd op glas en schelpen die zijn verzameld langs de kust van Rhode Island, de plaats waar Blassingame een MFA in de drukkunst behaalde.

Kunstenaarsboeken en Meerstemmige verhalen

De Rijksmuseum Research Library heeft kunstenaarsboeken nooit actief als genre verzameld, maar, zonder te vervallen in definitiekwesties, zijn er evident al vanaf de vroege twintigste eeuw kunstenaarsboeken binnengekomen. Er zijn verschillende overwegingen om dergelijke boeken te verzamelen, uiteenlopend van artistieke kwaliteit tot het aanvullen van de perspectieven die uit een historische collectie naar voren komen.  Een kunstenaarsboek biedt de mogelijkheid om te reflecteren op een geschiedenis waar het bronnenmateriaal je in de steek laat. Je kunt zeggen dat je daarmee een extra stem toevoegt en nog meer verhalen kunt vertellen, maar soms is juist de ontbrekende stem het verdwijnpunt waar alle andere verhalen in samenkomen.

De werken van Tia Blassingame zijn duidelijk geworteld in een Amerikaanse context, maar doordat ze de lezer stimuleren om na te denken over racisme, representatie en geschiedenis raken ze natuurlijk evengoed aan ons Nederlandse koloniale verleden. Daar kun je als conservator vanuit een traditionele rol op reflecteren, de boeken deconstrueren en het verhaal vertellen, maar veel de reactie van bezoekers op de Studiezaal die met het werk van Blassingame in gesprek gaan heeft veel meer betekenis. Al verschillende keren heb ik mogen horen: dit is mijn geschiedenis, dit is mijn verhaal, en hiermee word ik gerepresenteerd in het museum.

Genoemde aanwinsten

Verder lezen

Interview with Tia Blassingame (Part 1) (Part 2)

Primrose Press