Een selectie van de mooiste en meest bijzondere boeken die in 2025 zijn verworven
Aanwinstenblog 2026/01
Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties
De aanwinstenpresentatie van de Rijksmuseum Research Library is een jaarlijkse traditie waar door veel medewerkers van het museum naar uitgekeken wordt. In de Cuypersbibliotheek worden de mooiste en meest bijzondere boeken tentoongesteld die in het voorgaande jaar zijn verworven. Er zijn een aantal thema’s die vrijwel ieder jaar weer terugkomen, zoals kunstenaarshandleidingen en fotoboeken, terwijl andere thema’s heel duidelijk aansluiten bij de onderwerpen die raken aan de actualiteit in het museum of in de maatschappij. Tot vorig jaar was de aanwinstenpresentatie een interne aangelegenheid, maar dit jaar, op donderdag 22 januari, waren ook een aantal boekenliefhebbers van buiten het museum present.
Tienduizend boeken
Het bezit van de bibliotheek groeit met ongeveer tienduizend boeken, catalogi en tijdschriften per jaar. Het overgrote deel van de binnengekomen boeken valt in de categorie nieuw verschenen referentieliteratuur. Dat wil zeggen, monografieën over alle denkbare kunsthistorische onderwerpen, handleidingen op het gebied van restauratie en materiaalkennis, bestandscatalogi waarin het bezit van andere musea beschreven staat, oeuvrecatalogi met het werk van individuele kunstenaars, veilingcatalogi op alle kunsthistorische terreinen, en tal van andere zaken die bijdragen aan het wetenschappelijk onderzoek en technische kennis op het gebied van kunst en geschiedenis.
Ongeveer vijf à tien procent van de boeken die wij jaarlijks verwerven zijn boeken die om verschillende redenen als ‘bijzondere collectie’ worden beschouwd. Vaak zijn dat antiquarische boeken, kunstenaarsboeken of boeken die we om andere redenen graag speciale zorg en aandacht geven. Per jaar komen er honderden bijzondere boeken binnen. Wat er tijdens de aanwinstenpresentatie op tafel lag was een beredeneerde selectie. Hieronder staan enkele voorbeelden nader beschreven.
Tafel 1: Kunstenaarshandleidingen
Kunstenaarshandleidingen is een verzamelnaam voor alle boeken die gaan over de materialen, instructies, processen en technieken om kunst te maken. Soms gaat zo’n handleiding heel specifiek over het werken met één materiaal, zoals glas, papier, metaal of textiel, maar even zo vaak betreft het verzamelingen van recepten. Eén van de absolute basisteksten in het genre, is het Secreetboek van de mysterieuze Alessio Piemontese, naar men vermoed een pseudoniem van Girolamo Ruscelli (1518-1566). Van zijn verzameling recepturen en huis-tuin-en-keukentips zijn over een periode van tweeënhalve eeuw meer dan honderd edities in een tiental verschillende talen verschenen. De eerste Nederlandstalige uitgave verscheen in 1558 bij Plantijn in Antwerpen. Tot op heden waren er nog geen exemplaren in Nederlandse publieke collecties bekend, maar vanaf nu dus wel. Bijzonder is dat we gelijktijdig een exemplaar van de bijna net zo zeldzame tweede druk uit 1561 aan de collectie toe hebben kunnen voegen.
Een aantal van de overige boeken die hier op tafel lagen, zijn in het najaar kort beschreven in twee eerdere artikelen, namelijk Kunstenaarshandleidingen uit de 16e, 17e en 18e eeuw | The Art of Information en Kunstenaarshandleidingen uit de 19e eeuw | The Art of Information. Een aanwinst die daar nog niet genoemd was, is het allereerste Deense patroonboek voor borduurwerk. Het bevat neoklassieke en florale ontwerpen en ornamenten, bedoeld voor decoratie van kleding, zakdoeken, kamerschermen en portefeuilles. De auteur Henrik August Grosch neemt de tekenkunst en kleurtheorie als uitgangspunt voor de zeer fijne met de hand ingekleurde gegraveerde platen. Wereldwijd zijn slechts enkele incomplete exemplaren van dit patroonboek bekend. Twee delen samen in één band, zoals bij ons exemplaar het geval is, komt voor zover bekend nergens anders voor.
![Handboek voor borduren en tekenen door Henrik August Grosch, 1974-[1805]](https://i0.wp.com/theartofinformation.org/wp-content/uploads/2026/01/Borduren_20260122.jpg?resize=1024%2C681&ssl=1)
Tafel 2: Monsterboeken
De tafels met monsterboeken hebben altijd een hypnotiserende uitwerking op bezoekers: eindeloos veel pagina’s met felgekleurde staaltjes stof of papier vormen een betoverend geheel, zonder dat je altijd precies door hebt waar je naar kijkt. In dit geval was één helft van de tafel gereserveerd voor een selectie stalenboeken uit de collectie van Rudolf Smeets. Hij heeft in de loop der jaren een prachtige collectie op het gebied van kleur en kleurtheorie opgebouwd, en een selectie van een kleine driehonderd boeken is in 2025 in de collectie van de Rijksmuseum Research Library opgenomen. Op tafel lagen nu onder meer stalenboeken uit de vroege twintigste eeuw van IG Farben, Hoechst en de Badische Anilin- & Soda-Fabrik (BASF). Een hoogtepunt voor de kenners van het genre is de Harmoniezoeker gebaseerd op professor W. Ostwalds kleurentheorie. De afgelopen decennia zijn verschillende belangrijke werken van Ostwald in de collectie opgenomen, maar een Nederlandstalige toepassing van zijn kleurentheorie was er nog niet.
Aan de andere kant van de tafel werd de show gestolen door een kolossaal monsterboek van de Actiengesellschaft Buntpapier & Leimfabrikation, uit ongeveer 1910. Deze Duitse firma uit het plaatsje Aschaffenburg was een van de toonaangevende bedrijven op het gebied van de fabricage van sierpapier, waaronder marmerpapier, chromopapier en andere luxe papiersoorten. Dergelijke producten vonden hun weg naar boekbinders, uitgeverijen en kunstenaars in heel Europa. De ontwerpen van Aschaffenburg hebben grote invloed gehad op de (massa)productie van porselein, glas, emaille en andere materialen. Het monsterboek dat hier op tafel lag is geschonken door Truusje Goedings, en vormt een directe aanvulling op de collectie van de Amsterdamse handboekbinder Geert van Daal, die eveneens verworven, maar nog niet gecatalogiseerd is.
Tafel 3: Boeken als object
Dat alle boeken driedimensionale objecten zijn, met een massa, dimensies, materialen, en een vormgeving, is een gegeven. Bij een select aantal boeken, wordt de betekenis nu juist ontleend aan de buitenkant van het boek, zij het soms in combinatie met de binnenkant. Op de derde tafel werden een zestal boeken uit deze categorie gepresenteerd. Verreweg de meeste aandacht ging uit naar een boekband van opengewerkt zilver over groen fluweel, met daarin een uitgave van het Nieuwe Testament. Aan deze band, verworven met steun van het Gerard Leeu Fonds, is onder meer op de sociale media kanalen en de website van het Rijksmuseum al uitvoerig aandacht besteed.
Nauwelijks minder spectaculair was de dos-à-dos band, bevattende deel één en twee van Cornelis Rhynenburghs liedboek Vreugden-berg. Een dos-à-dosboekband (Frans voor “rug-aan-rug”) is een bijzondere, historische bindwijze waarbij twee afzonderlijke boeken zo worden ingebonden dat ze één gezamenlijke rugconstructie delen, maar in tegenovergestelde richtingen worden gelezen. Er zijn slechts een beperkt aantal goede Nederlandse voorbeelden bewaard gebleven. Deze band met twee zilveren sluitingen met vogelmotief en Amsterdamse keurtekens is een zeldzaam voorbeeld van een liedboekje in een dos-à-dos-band.
Naast de dos-à-dos band presenteerden we een geborduurde boekband met op het voorplat de initialen H.S.v.S. en op het achterplat ‘Souvenir’. Het bandje bevat een eeuwigdurende kalender met bewegende onderdelen. Waarschijnlijk is het een gift geweest bij het huwelijk tussen Helena Barones Slicher van Slingelandt en Aelbrecht Baron van Slingelandt op 4 september 1759. De japon die Helena Slicher bij dit huwelijk droeg, is eveneens opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum (BK-1978-247).
In de wetenschap dat we verschillende boeken op tafel hier nu helaas niet kunnen behandelen, wil ik alleen een boek in een betonnen omhulsel nog expliciet noemen. Tijdens de opening van Document Nederland – Asiel kreeg het Rijksmuseum van fotograaf Tina Farifteh een boek in een cassette gemaakt van beton aangeboden. Het boek bevat de afdrukken van de foto’s die na afloop van de expositie worden opgenomen in de collectie van het museum. Het betonnen omhulsel moet aanzetten tot reflectie op de collectie, en de rol van het instituut.
Tafel 4: Tussen geneeskunde, seksuologie en erotica
Een van de onvermoede hoogtepunten van het afgelopen jaar was de pop-up tentoonstelling rondom de verwerving van een condoom waarop een afbeelding was gedrukt. Het leidde op verschillende manieren tot groei van de bibliotheekcollectie. Enerzijds dienden verschillende mensen zich aan die graag een boekje wilden schenken, anderzijds kwam van collega’s uit andere afdelingen de vraag of wij bepaalde boeken zouden kunnen verwerven voor de collectie. De uitdaging voor de bibliotheek is om daar een of meerdere lijnen in aan te brengen. Waar je het verhaal vanuit het condoom eenvoudig richting het genre van de roman scandaleuze, achttiende-eeuwse erotica en scabreuze literatuur kunt voeren, kun je net zo eenvoudig een verhaal vertellen over geneeskunde, geslachtskunde, seksuologie, et cetera.
Uit de eerste categorie hadden we bijvoorbeeld l’Origine des puces op tafel. Dat is een satirisch, licht erotisch gedicht, waarin de schrijver via een pseudowetenschappelijke verhandeling over de herkomst van vlooien over deugden en ondeugden komt te spreken. De uitgave is volledig gegraveerd, wat los van het onderwerp een geheel andere reden zou zijn om het in de Rijksmuseum collectie op te willen nemen. Ons exemplaar komt uit de bibliotheek van schrijver en bibliofiel Gerrit Komrij (1944-2012), een van de onbetwiste kenners op het gebied van scabreuze literatuur.
Uit de meer medisch ingegeven literatuur is De natuure en complexie der vrouwen uit 1814 het vermelden waard. Het betreft hier een negentiende-eeuwse uitgave van een tekst die al in de zestiende eeuw voor de eerste maal in het Nederlands verscheen. Het lange leven van deze tekst weerspiegelt de populariteit door de eeuwen heen. Het is een populair-medisch traktaat met observaties over vruchtbaarheid, zwangerschap en de fysiologie van de vrouw, aangevuld met humoristische anekdotes en volksgeneeskunst. Daar tegenover kunnen we De vrouw. Haar bouw en haar inwendige organen uit 1899 van Aletta Jacobs zetten. Het is een vooruitstrevend boek waarin in heldere taal en met behulp van eenvoudige afbeeldingen werd uitgelegd hoe het lichaam van de vrouw in elkaar steekt. Jacobs schreef de tekst op verzoek van de uitgever voor een serie boekjes met beweegbare platen over tal van onderwerpen. Uiteindelijk zouden zes edities verschijnen, steeds met een in kleur gedrukte uitklapbare plaat van het lichaam van de vrouw.
Tafel 5: Geschiedenis en provenance
Tussen de aanwinsten die onder het kopje geschiedenis geschoven kunnen worden, springt Relation d’un voyage en Afrique et en Amérique er uit. Dit verslag van een reis die Augusta van Uitenhage de Mist in 1803–1804 in Zuid-Adrika had ongenomen, beschrijft een van de eerste systematische verkenningstochten door het binnenland van de Kaapkolonie waaraan een Europese vrouw deelnam. Het in het Frans geschreven reisverslag werd in beperkte oplage gedrukt en in kleine kring verspreid. Wereldwijd zijn er niet meer dan een handjevol exemplaren bekend, maar de tekst werd uiteindelijk wel wijder verspreid. Barbara van Meerten-Schilperoort maakte een vertaling die in 1835 in het tijdschrift Pénélopé verscheen.
Een verhaal dat een eigen blog, of beter een mooi artikel verdient, wordt gevormd door vier andere boeken. De belangrijkste van deze vier is de eerste druk van De la pirotechnia. Libri X van Vannoccio Biringuccio(1480-c. 1539). Het is een baanbrekend werk op het gebied van metallurgie, mijnbouw en vuurwapens. Belangrijker dan de inhoud is bij dit exemplaar de herkomst. Het is afkomstig uit de Duitse legerbibliotheek, waar het in 1945 door luitenant William H. Smith, Jr. van de ‘documents men’ van het Amerikaanse leger, is geconfisqueerd. Zijn erfgenamen hebben het aan het Rijksmuseum geschonken. Pas na een onderzoek van anderhalf jaar, waarbij alle stempels, inventarisnummers en andere aanwijzingen voor de herkomstgeschiedenis waren gecontroleerd, konden we het boek daadwerkelijk accepteren. Het is een mooi voorbeeld van het belang van herkomstonderzoek in het Rijksmuseum.
Tafel 6: Fotoboeken en kunstenaarsboeken
De achterste tafel in de Cuypersbibliotheek was bij deze aanwinstenpresentatie gereserveerd voor een aantal bijzondere fotoboeken en kunstenaarsboeken. Voluptés de Paris van Brassaï (1899-1984) sluit in zekere zin aan bij het bovengenoemde corpus rondom het condoom. Het werk verscheen twee jaar na Brassaï’s invloedrijke fotoboek Paris de nuit en bevat eerder ongepubliceerd gebleven foto’s, onder andere van bordelen. Als voorbeeld van meer recent verschenen topfotografie viel het werk van Awoiska van der Molen te bewonderen. In The humanness of our lonely selves fotografeert zij tijdens een reis door Japan verlichte ramen van woonhuizen in de duisternis. Je ziet schaduwen en sporen van wat zich binnen afspeelt. De hoekige vensters zorgen voor een abstract lijnenspel. Van der Molen speelt met de relatie tussen fotografie en werkelijkheid: je weet niet altijd wat zich buiten het kader bevindt.
Selectie fotoboeken; Awoiska van der Molen, The humanness of our lonely selves, 2024
Van de kunstenaarsboeken noemen we de tweede uitgave van The Book/Print Artist/Scholar of Color Collective. Dit collectief werd in 2019 opgericht door Tia Blassingame, en brengt boek- en drukkunstenaars van kleur samen met onderzoekers van boekgeschiedenis en drukcultuur. Zij zien kunstenaarsboeken expliciet als middel voor het teweegbrengen van sociale verandering en raciale verbondenheid. Na de publicatie van FOREWORD: Black & brown hands in 2023 is nu PREFACE: Making a New Home Despite Displacement verschenen. Hierin reflecteren vijf kunstenaars uit het collectief op het creëren van een nieuw thuis in tijden van immigratie en ontheemding. Het nieuwe portfolio Acknowledgements: The Hyphenated American is in voorbereiding. Goede kans dat dit bij de aanwinstenpresentatie in januari 2027 op tafel ligt.
Tia Blassingame, Islam Aly, Nabil Gonzalez, Mar González Palacios, Kellee Warren, Tona Wilson, Preface: making a new home despite displacement, 2024
Een overzicht van de genoemde aanwinsten
Alessio Piemontese, Die secreten vanden eervveerdighen heere Alexis Piemontois, 1558.
Alessio Piemontese, De secreten : inhoudende seer excellente ende wel gheapprobeerde remedien, teghen veel-derhande cranckheden, wonden, ende andere accidenten: met de maniere van te distilleren, perfumeren, confituren maken, te verwen, coleuren, ende gieten, 1561.
Henrik August Grosch, Haandbog til brodering og tegning, 1794-[1805].
Franz Illgner, Harmoniezoeker : type c : gebaseerd op professor W. Ostwald’s kleurentheorie, 1929.
Het Nieuwe Testament ofte Alle boecken des Nieuwen Verbonts onses Heeren Iesu Christi, 1676.
Cornelis Rhynenburgh, Vreugden-berg , 1708-1711.
Geborduurde boekband met initialen H.S.v.S. ca. 1759.
Tina Farifteh, Document Nederland 2025 Asiel, 2025.
L’Origine des puces, 1761.
De natuure en complexie der vrouwen, 1814.
Aletta Jacobs, De vrouw. Haar bouw en haar inwendige organen : aanschouwelijk voorgesteld door beweegbare platen en met geïllustreerden, verklarenden tekst. Een populaire schets, 1899.
Augusta van Uitenhage de Mist, Relation d’un voyage en Afrique et en Amerique, 1821.
Brassaï, Voluptés de Paris, ca. 1930.
Awoiska van der Molen, The humanness of our lonely selves, 2024.
Tia Blassingame, Islam Aly, Nabil Gonzalez, Mar González Palacios, Kellee Warren, Tona Wilson, Preface : making a new home despite displacement, 2024.
Plus een overzicht van álle tentoongestelde aanwinsten in de bibliotheekcatalogus
Je bent van harte welkom om de boeken te bekijken in de Research Library en Study Room. Met een gratis bibliotheekaccount kun je eenvoudig zelf boeken aanvragen en een werkplek reserveren. Wil je meer informatie? Neem dan een kijkje op onze website.
Op de hoogte blijven van nieuwe blogposts? Schrijf je hier in!
Geef een reactie