Door Inge Duijzings
Inge Duijzings, stagiaire Research Services, vertelt in een blogpost over haar onderzoek naar de vrouwen binnen de bibliotheekcollectie.
Wanneer in het verleden naar vrouwen werd gekeken in de wereld van het boek, richtte men zich over het algemeen op het blootleggen van de exceptionele verhalen van individuele vrouwen. Hoewel deze verhalen van groot belang zijn, is het ook belangrijk te erkennen dat vrouwen vaak juist een anonieme rol hebben ingenomen.
Dit verankeren en verstevigen van de rol van vrouwen in de cultuurgeschiedenis is de missie van het onderzoeksprogramma Vrouwen van het Rijksmuseum. Zij richten zich op het zichtbaar maken van het vrouwelijke aandeel in de collectie van het Rijksmuseum. Door dit initiatief zijn al grote winsten behaald in de collectie. Naast het ondersteunen van onderzoeken en inventarisatie zijn verscheidene kunstwerken van vrouwen aangekocht of langdurig in bruikleen gekregen. Sinds de start van het onderzoeksprogramma van Jessica van der Berg is er meer werk van vrouwen op zaal te zien
Grafiek afkomstig uit stageonderzoek door Jessica van den Berg (expliciete toestemming voor publicatie is verleend)
Voorbeelden van beeldende kunstwerken zijn:
Thérèse Schwartze, Zelfportret, c. 1885, RP-T-2023-36
Marlow Moss, White and Black (no 27), olieverf op doek en geschilderd hout, 1948, SK-A-5105.
Aankoop met steun van Pon en via het Rijksmuseum Fonds: het Irma Theodora Fonds, het ‘Vrouwen van het Rijksmuseum’ Fonds en een particuliere schenker
Binnen de bibliotheekcollectie dragen de onderzoekers van het onderzoeksprogramma ook bij. Zo zijn de aanwinsten ’tBoeck vande vroet-wijfsen Maria Sibylla Merian’s Metamorphosis Insectorum Surinamensium (1705) mede dankzij het Vrouwen van het Rijksmuseum fonds gerealiseerd.
Onderzoeken werden eerst voornamelijk uitgevoerd binnen de beeldende kunst maar inmiddels wordt ook in de bibliotheekcollectie onderzoek gedaan naar de vrouwen in en achter onze collectie. In februari 2025 mocht ik van start gaan met een stage die als onderzoeksopdracht heeft om vrouwen in kaart te brengen in de Bijzondere Collecties van de bibliotheek. Dit soort onderzoek is van groot belang: het toont aan dat vrouwen in de boekenwereld niet een uitzondering zijn, maar juist aanwezig in alle facetten van het boek. Zij worden alleen vaker niet met naam benoemd of zichtbaar gemaakt dan hun mannelijke tegenhangers. Het is daarom belangrijk om met een gerichte focus op zoek te gaan naar deze vrouwen, want alleen zo kan het vertekende beeld worden rechtgezet.
Zo merkte historicus Robert Darnton bijvoorbeeld al in zijn heroverweging uit 2007 van zijn baanbrekende artikel What is the history of books op dat zijn eerdere werk de invloed van gender op zijn circuit buiten beschouwing had gelaten en het vooral was vormgegeven volgens ervaringen vanuit mannelijk perspectief. In dit onderzoek is daarom juist de focus gelegd op de vrouwen in zijn circuit. Er is gezocht naar vrouwen volgens de volgende vier invalshoeken:
- vrouwen als makers van het boek, in al haar facetten
- vrouwen als afgebeeld in boeken
- vrouwen als beoogde doelgroep
- vrouwen als eigenaren, aangetoond door bijvoorbeeld ex libris, intekenlijsten en gebruikerssporen
Er is gigantisch veel te vinden! Van een deel van deze bijzondere werken is een lijst samengesteld die publiekelijk toegankelijk is in de bibliotheekcatalogus. Daarnaast zijn er oppervlakkige onderzoeken uitgevoerd naar de verhalen van deze vrouwen. Hou daarvoor deze blog in de gaten: naast dat de lijst hier ook gedeeld zal worden, zullen er blogposts worden gedeeld waar stil wordt gestaan bij deze verschillende verhalen.
Nu al benieuwd? Conservator Alex Alsemgeest houdt zich al langer bezig met de verhalen van de Vrouwen van het Rijksmuseum. In verscheidene blogposts en op zijn instagramaccount weidt hij al uit over verhalen van vrouwen in de wereld van het boek, zie bijvoorbeeld:
‘tBoek vande vroet-wijfs | The Art of Information
Een papieren museum voor jongedames | The Art of Information
Kunstenaarsboeken van Tia Blassingame | The Art of Information
Almanakken | The Art of Information
Ook publiceert het Rijksmuseum Bulletin met regelmaat onderzoeken naar vrouwen in de boekwetenschap:
Laat het voor nu duidelijk zijn: vrouwen zijn er. Niet als uitzondering, maar als onderdeel van het geheel. Elke vrouw die we in onze collectie vinden, moet niet worden gezien als een zeldzaam voorbeeld tussen de mannen, hoe bijzonder haar bijdragen ook zijn. Ze vormen geen uitzondering, maar de regel die te lang is genegeerd. Vrouwen maken al eeuwen deel uit van onze boekgeschiedenis. Het is tijd dat we hen ook zo gaan behandelen.
Bibliografie:
Elise Watson & Jessica Farrell-Jobst, Gender and the Book Trades, BRILL: Leiden 2024.
Robert Darnton, ‘“What is the History of Books?” Revisited’, Modern Intellectual History, 4 (2007), pp. 495–508.
Alex Alsemgeest (@alexalsemgeest_) • Instagram-foto’s en -video’s
Laurien van der Werff. Women in the Business of Print Publishing and Printing in the Late Sixteenth- and Seventeenth-Century Low Countries. Rijksmuseum Bulletin 73-1, 2025. https://bulletin.rijksmuseum.nl/article/view/22805
Suzan Meijer. Pemmy’s Alphabet Book. Rijksmuseum Bulletin 71-3, 2023. https://bulletin.rijksmuseum.nl/article/view/17722
Geef een reactie